Kültürel Miras Alan Yönetimi ve Yönetim Planı: İshak Paşa Sarayı Örneği
DOI:
https://doi.org/10.63556/ankad.v10i2.372Anahtar Kelimeler:
İshak PAşa Sarayı- Miras- Alan Yönetimi- Yönetim PlanıÖzet
Doğu Anadolu’nun önde gelen anıt yapılarından biri olan İshak Paşa Sarayı, Osmanlı, Selçuklu, İran, Barok ve Rokoko mimari geleneklerinin yerel etkilerle zenginleşmiş dikkat çekici bir sentezini temsil etmektedir. Tarihî İpek Yolu üzerinde, Ağrı’nın Doğubayazıt ilçesinde stratejik bir konumda yer alan saray kompleksi, bîderun (dış avlu) ve enderûn (iç avlu) etrafında düzenlenmiş üç ana bölümden oluşmaktadır. Yapı; cami, türbe, selamlık (kabul salonu), divan (meclis salonu), harem, nöbetçi odaları, zindan, mutfak,çeşme ve hamam gibi çeşitli işlevsel birimleri bünyesinde barındırmaktadır.
Saray, Osmanlı–Rus savaşları sırasında ağır hasar görmüştür. 20. yüzyılda Eski Beyazıt yerleşiminin günümüzde “istasyon bölgesi” olarak bilinen alana taşınmasının ardından saray terk edilmiş, taşlarının bir kısmı spolia (ikinci kullanım malzemesi) olarak değerlendirilmiştir. 20. yüzyılın başlarında başlayan restorasyon çalışmaları, ilk belgeleme girişimlerinden günümüzde devam eden kapsamlı koruma programlarına kadar uzanan bir süreç izlemiştir. 2000 yılında saray, “Üstün Evrensel Değeri” tanınarak UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ne alınmıştır.
Tarihî ve mimari önemine karşın İshak Paşa Sarayı halen resmi bir alan yönetim planına sahip değildir. Bu durum, hem yapının fiziksel bütünlüğünü hem de çevresindeki arkeolojik ve peyzaj unsurlarını risk altında bırakmaktadır. Bu çalışma, UNESCO sistemi çerçevesinde alan yönetiminin kuramsal temellerini incelemekte; sarayın tarihsel gelişimi ile restorasyon sürecini değerlendirmekte ve bütüncül bir yönetim planının yokluğundan kaynaklanan sorunları analiz etmektedir. Belirlenen temel sorunlar arasında yapısal, çevresel etkiler, ziyaretçi yönetimi, taşıma kapasitesi, sürdürülebilir turizm, risk ve afet hazırlığı, eğitim ve yorumlama stratejileri ile sınırlı yerel toplum katılımı yer almaktadır.
Referanslar
Akok, M. (1961). Ağrı Doğubayazıt’ta İshak Paşa Sarayı röleve ve mimarisi. Türk Arkeoloji Dergisi, X(II), 30–48.
Altınörs Çırak, A. (2022). Kültürel miras yönetimi üzerine kavramsal ve yöntemsel bir araştırma. Megaron, 17(1), 183–194.
Arseven, C. E. (1970). Türk sanatı. İstanbul.
Belli, V. E. (2012). İshak Paşa Sarayı restorasyon çalışmalarına toplu bir bakış. In İkinci Uluslararası Aras Havzası Sempozyumu (13–15 Aralık 2011). Iğdır.
Bingöl, Y. (1998). İshak Paşa Sarayı. Ankara.
Bulat, S. (2014). Doğubayazıt İshak Paşa Sarayı hayat ağacı motifleri. The Journal of Academic Social Science, 2(2/2), 169–179.
Chirikure, S.,& Pwiti, G. (2008). Community involvement in archaeology and cultural heritage management: An assessment from case studies in southern Africa and elsewhere. Current Anthropology, 49(3), 467–485.
CSB. (2025). Çevre Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, İshak Paşa Sarayı çatı uygulaması. Retrieved October 17, 2025, from https://csb.gov.tr/askin-ruhu-ishak-pasa-sarayi
Çetin, T. (2010). Cumalıkızık köyünde kültürel miras ve turizm algısı. Millî Folklor, 22(87), 1–10.
Çetin, T.,& Akkaya, M. (2013). The awareness of university students about the cultural heritage and the touristic values of Turkey in the UNESCO World Heritage List. In A. Drujinin, Z. Kostova, I. Sharuho, & E. Atasoy (Eds.), The science and education at the beginning of the 21st century in Turkey (pp. 640–660). Sofia: St. Kliment Ohridski University Press.
Çetin, Y. (2012). Doğubayazıt İshak Paşa Sarayı’nın Selçuklu sanatı etkileri bakımından değerlendirmesi. In Uluslararası Katılımlı XV. Ortaçağ ve Türk Dönemi Kazıları ve Sanat Tarihi Araştırmaları Sempozyumu Bildirileri Kitabı (Vol. 1, pp. 213–234). Eskişehir: Anadolu Üniversitesi.
Çetin, Y.,& Yeni, Ö. (2014). Ağrı’daki Osmanlı dönemi eserlerinin Selçuklu etkileri bakımından bir değerlendirmesi. In Uluslararası Malazgirt’ten Osmanlı’ya Selçuklu Sempozyumu (Kastamonu).
Feilden, B. M. (2003). Conservation of historic buildings (3rd ed.). Oxford: Architectural Press.
Feilden, B. M.,& Jokilehto, J. (1998). Management guidelines for World Cultural Heritage Sites. Rome: ICCROM.
Göktürk, I. (2023). Cumhuriyet’in 100. yılında sürdürülebilir kültürel miras yönetimi ve tarihsel perspektifle Ankara Etnografya Müzesi. Kent Akademisi Dergisi, 16(Special Issue for the 100th Anniversary of the Republic of Türkiye), 577–596.
Gündoğdu, H. (1985). Doğubayazıt’taki İshak Paşa Sarayı ve gerçekler. In Milli Saraylar Sempozyumu (15–17 Kasım, İstanbul), 36–42.
Gündoğdu, H. (1986). Osmanlı hanedan sarayları hakkında bir deneme ve Doğubayazıt’ta İshak Paşa Sarayı. Atatürk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Araştırma Dergisi, 14, 1–12.
Gündoğdu, H. (1991). Doğubayazıt İshak Paşa Sarayı. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
Gündoğdu, H. (1996). İshak Paşa restorasyonunda son durum. In Aslanapa Armağanı (pp. 129–140). İstanbul.
Gündüz, A. E.,& Demirkaya, Y. (2025). Tarihi alan yönetimi: İstanbul ve Roma alan planlarının analizi. Global Social Sciences Bulletin (GSSB), 2(1), 1–25.
Hoobler, E. (2006). “To take their heritage in their hands”: Indigenous self-representation and decolonization in the community museums of Oaxaca, Mexico. American Indian Quarterly, 30(3–4), 441–460.
Hoşkara, Ş., Lombardi, A., & Doğaner, S. (2021). Sürdürülebilir kalkınma amaçlarına ulaşmada kültürel mirasın korunması ve yönetiminin rolü: Disiplinlerarası bir yaklaşım. Journal of the Faculty of Engineering and Architecture of Gazi University, 36(4), 1963–1975.
ICCROM. (2016). A guide to risk management of cultural heritage. Rome: International Centre for the Study of the Preservation and Restoration of Cultural Property.
ICOMOS. (1999). The Burra Charter. Retrieved from https://australia.icomos.org/wp-content/uploads/BURRA_CHARTER.pdf
ICOMOS. (2002). ICOMOS International Cultural Tourism Charter: Principles and guidelines for managing tourism at places of cultural and heritage significance. Paris: International Council on Monuments and Sites.
ICOMOS. (2023). Cultural tourism & visitor management framework workbook. Retrieved October 27, 2025, from https://publ.icomos.org/publicomos/jlbSai?html=Bur&base=technica&ref=43711&file=2357.pdf&path=ctvm-framework-workbook-final.pdf
Jokilehto, J. (1999). A history of architectural conservation. Oxford: Butterworth-Heinemann.
Jokilehto, J. (2005). Definition of cultural heritage: References to documents in history. Rome: ICCROM.
KVMGM. (2005). Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü, Alan Yönetimi ile Anıt Eser Kurulunun Kuruluş ve Görevleri ile Yönetim Alanlarının Belirlenmesine İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik. Retrieved May 2, 2025, from https://www.mevzuat.gov.tr
KVMGM. (2025). Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü, Ulusal Yönetim Planları. Retrieved October 27, 2025, from https://kvmgm.ktb.gov.tr/TR-204384/ulusal-yonetim-planlari.html
Mumcu, B.,& Batmaz, N. Y. (2023). Çağdaş Yerel Yönetimler Dergisi, 32(4), 165–192.
Pedersen, A. (2002). Managing tourism at World Heritage Sites: A practical manual for World Heritage site managers. Paris: UNESCO World Heritage Centre.
Pekçetin, R.,& Döker, M. F. (2025). Web tabanlı coğrafi bilgi sistemleri ile kültürel mirasın yönetimi: Müze bilgi sistemi uygulaması. Journal of Anatolian Geography, 2(1), 1–9.
Ringbeck, B. (2008). Management plans for World Heritage Sites — A practical guide. Bonn: German Commission for UNESCO.
Thomas, L., Middleton, J., & Philips, A. (2003). Guidelines for management planning of protected areas (Best Practice Protected Area Guidelines Series No. 10). Gland: IUCN.
Timothy, D. J.,& Boyd, S. W. (2003). Heritage tourism. Harlow: Pearson Education.
UNESCO. (1972). Convention concerning the protection of the World Cultural and Natural Heritage. Retrieved October 27, 2025, from https://whc.unesco.org/archive/convention-en.pdf
UNESCO. (2000). Tentative list: Ishak Pasha Palace. Paris: UNESCO World Heritage Centre.
UNESCO. (2002). Retrieved from http://whc.unesco.org/en/decisions/1217/
UNESCO. (2010). Managing disaster risks for World Heritage. Paris: UNESCO World Heritage Centre.
UNESCO. (2013). Managing cultural World Heritage. Paris: UNESCO World Heritage Centre.
UNESCO. (2016). A guide to risk management of cultural heritage. Retrieved October 10, 2025, from https://www.iccrom.org/sites/default/files/Guide-to-Risk-Managment_English.pdf
UNESCO. (2025). Operational guidelines for the implementation of the World Heritage Convention. Retrieved March 12, 2025, from https://whc.unesco.org/en/guidelines/
Ünsel, Z. (1965). İshak Paşa Sarayı. Türk Tarih Mecmuası.
Yıldırım, B. (2011). Transformation of Ishak Pasha Palace. WIT Press, 118, 73–85.
Yurttaş, H. (2004). Türk saray mimarisi içerisinde İshak Paşa Sarayı’nın yeri. In Güneşin Doğduğu Yer: Doğubayazıt Sempozyumu Bildirileri. İstanbul.
Zühtü, İ. (1934). Beyazıt Kalesi İshak Paşa Sarayı. Mimar, 3, 12–15.
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 Anadolu Kültürel Araştırmalar Dergisi
Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
