Görünmeyen Emek, Görünür Mekân: Safranbolu’da Kadınların Safran Üretimindeki Rolü Üzerine Coğrafi Bir İnceleme
DOI:
https://doi.org/10.63556/ankad.v10i3.426Anahtar Kelimeler:
Safranbolu- KAdın Emeği- Tarımsal Coğrafya- Görünmeyen emek- toplumsal cinsiyetÖz
Çalışma, Karabük ili Safranbolu ilçesinde önemli bir kültürel miras ve ekonomik değer olarak sürdürülen geleneksel safran tarımında, kadın emeğinin rolünü, mekânsal görünürlüğünü ve karşılaştığı yapısal sorunları beşerî coğrafya perspektifinden derinlemesine incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmada nitel araştırma yöntemi benimsenmiş olup, araştırma deseni olarak durum çalışması kullanılmıştır. Çalışmanın verileri, 2025 yılı ekim ve hasat dönemlerini kapsayan süreçte gerçekleştirilen kapsamlı katılımcı gözlemler ve toplam 26 katılımcı (21 kadın, 5 erkek) ile yüz yüze yapılan derinlemesine yarı yapılandırılmış görüşmeler aracılığıyla toplanmıştır. Saha bulguları, safran üretiminde en emek isteyen ve zorlayıcı aşamalar olan toplama ve ayıklama süreçlerinde kadınların günde ortalama 12–13 saat çalıştığını, erkeklerin ise ortalama yaklaşık 8 saat çalıştığını göstermektedir. Ancak bu yoğun emeğe karşın, kadınların günlük yevmiyelerinin erkeklerden yaklaşık %20 oranında daha düşük olduğu tespit edilmiştir. Kadın emeği, yerel ataerkil söylemlerle sözel olarak "baş tacı" edilerek yüceltilse de ekonomik düzlemde "yardımcı işgücü" statüsüne indirgenerek değersizleştirilmektedir. Araştırma ayrıca, üretimin yalnızca yerel işgücüne dayanmadığını, çevre illerden gelen mevsimlik kadın işçilerin oluşturduğu enformel hemşerilik ve dayanışma ağlarının da üretimde kritik bir rol oynadığını belirlemiştir. Sonuç olarak çalışma, Safranbolu safranının sürdürülebilirliğinin büyük ölçüde bu görünmeyen kadın emeğine bağlı olduğunu vurgulamakta; ucuz ithal İran safranı tehdidine karşı coğrafi işaret denetimlerinin artırılması ve kadın üreticilere yönelik özel sosyal güvenlik destek modellerinin geliştirilmesi önerileriyle tamamlanmaktadır.
Referanslar
Abadan-Unat, N. (Ed.). (1982). Türk toplumunda kadın. Ankara: Türk Sosyal Bilimler Derneği.
Agarwal, B. (1994). A field of one’s own: Gender and land rights in South Asia. Cambridge: Cambridge University Press.
Alkan, S., & Toksoy, D. (2009). Orman köylerinde kadın ve kırsal kalkınma (Trabzon ili örneği). İçinde II. Ormancılıkta Sosyoekonomik Sorunlar Kongresi Bildiriler Kitabı (ss. 99–107). Isparta: SDÜ Orman Fakültesi.
Amin, S. (1997). Emperyalizm ve eşitsiz gelişme. İstanbul: Kaynak Yayınları.
Arısoy, H., Güleç, S., Demet, F., & Gedikli, F. (2024). Kırsal kalkınmada kadın emeğinin önemi: Konya ili Derbent ilçesi örneği. Tarım Ekonomisi Araştırmaları Dergisi (TEAD), 10(2), 229–241.
Arslan, N. (1986). Kaybolmaya yüz tutan bir kültür: Safran tarımı. Ziraat Mühendisliği Dergisi, (180), 21–24.
Arslan, R. (2019). Cumhuriyet Dönemi’nde Safranbolu’da safran yetiştiriciliği (1923–1990). İçinde Uluslararası Geçmişten Günümüze Karabük ve Çevresinde Dini, İlmi ve Kültürel Hayat Sempozyumu Bildiriler Kitabı (ss. 589–597). Karabük: Karabük Üniversitesi Yayınları.
Aydın, Z. (1986). Kapitalizm, tarım sorunu ve azgelişmiş ülkeler-II. 11. Tez, 4, 171–217.
Aydın, Z. (2001). Yapısal uyum politikaları ve köylünün beka stratejileri. Toplum ve Bilim, 88, 11–32.
Aysu, A. (2009). Piyasa ve küçük köylülük. Mülkiye Dergisi, 33(262), 223–237.
Bernstein, H. (2010). Class dynamics of agrarian change. Halifax: Fernwood Publishing.
Bianet. (2022). Kadın çiftçiler anlatıyor: “Üretiyoruz ama görünmüyoruz”.
Erişim adresi: https://m.bianet.org/bianet/toplumsal-cinsiyet/268532-kadin-ciftciler-anlatiyor-uretiyoruz-ama-gorunmuyoruz
Erişim tarihi: 12.03.2025
Boratav, K. (2011). Küçük köylülüğe sermaye kapanı. Sol Haber Portalı.
Erişim adresi: http://haber.sol.org.tr/yazarlar/korkut-boratav/koyluluge-sermaye-kapani-45008
Erişim tarihi: 12.03.2025
Brydon, L., & Chant, S. (1989). Women in the Third World: Gender issues in rural and urban areas. New Jersey: Rutgers University Press.
Boserup, E. (1970). Woman’s role in economic development. London: George Allen & Unwin.
Candan, E. (2010). Türkiye’de kalkınmanın finansmanında tarımın rolü (Yayımlanmamış doktora tezi). Dokuz Eylül Üniversitesi, İzmir.
Candan, E., & Günal, S. Ö. (2013). Tarımda kadın emeği. Tarım Ekonomisi Dergisi, 19(1), 93–101.
Charlton, S. E. (1984). Women in Third World development. Boulder: Westview Press.
Cresswell, T. (2004). Place: A short introduction. Malden: Blackwell Publishing.
Creswell, J. W. (2013). Qualitative inquiry and research design: Choosing among five approaches (3rd ed.). Sage.
Davison, J. (Ed.). (1988). Women and land in agriculture. Boulder: Westview Press.
Deniz, M. (2016). Kayaağıl Köyünde (Uşak) turizmin etkileri üzerine yerel halkın turizm algısı. Turkish Studies, 11(18).
Deniz, M., Deniz, A. Ç., Diktaş, A., & Balcıoğlu, M. (2015). Rom and Lom people in Uşak city: Smiths (Demirciler) and sieve makers (Elekçiler). İçinde R. Efe, M. Ayışığı, Ö. Düzbakar, & M. Arslan (Ed.), Republic of Turkey at the Beginning of 21st Century: Past and Present (ss. 482–495). Sofia: St. Kliment Ohridski University Press.
Doğanay, H. (1997). Türkiye beşeri coğrafyası. Ankara: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları.
Doğanay, H., & Coşkun, O. (2020). Tarım coğrafyası. Ankara: Pegem Akademi.
Dünya Ekonomik Forumu. (2011). The global gender gap report 2011. Geneva: World Economic Forum.
Dworkin, J. (1980). Women and water: Impact of rural water supply projects on women. Washington, DC: AID Office of Women in Development.
Ecevit, M. (1994). Tarımda kadının toplumsal konumu: Bazı kavramsal ilişkiler. Amme İdaresi Dergisi, 27(2), 89–96.
Ecevit, Y. (2003). Toplumsal cinsiyetle yoksulluk ilişkisi nasıl kurulabilir? Bu ilişki nasıl çalışılabilir? C.Ü. Tıp Fakültesi Dergisi, 25(4), Özel Ek.
Elson, D. (1999). Labor markets as gendered institutions: Equality, efficiency and empowerment issues. World Development, 27(3), 611–627.
Erman, T. (1998). Kadınların bakış açısından köyden kente göç ve kentteki yaşam. İçinde A. B. Hacımirzaoğlu (Ed.), 75 yılda kadınlar ve erkekler (ss. 211–225). İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
Eser Ünaldı, Ü. (2007). Tehdit ve tehlike altında bir kültür bitkisi: Safran (Crocus sativus L.). Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 17(2), 53–67.
Federici, S. (2012). Revolution at point zero: Housework, reproduction, and feminist struggle. Oakland, CA: PM Press.
Food and Agriculture Organization of the United Nations. (2018). Saffron production and value chains. FAO.
Foord, J., & Gregson, N. (1986). Patriarchy: Towards a reconceptualisation. Antipode, 18(2), 186–211.
Fraser, N. (2016). Contradictions of capital and care. New Left Review, 100, 99–117.
Günaydın, G. (2009). Türkiye tarım politikalarında "yapısal uyum": 2000'li yıllar. Mülkiye Dergisi, 33(262), 175–223.
Gürsoy, S., & Dilek, S. (2020). Women’s employment in the agricultural sector in the development process of Turkey. Journal of Economics, Finance and Accounting (JEFA), 7(2).
Hablemitoğlu, Ş. (1998). Kırsal alanda kadınlar ve sürdürülebilir gıda güvenliği. Tarım ve Köy Dergisi, (123), 32–35.
Hablemitoğlu, Ş. (2001). Kırsal kesimde kadınların güçlenmesi ve “bilgi” arasındaki ilişki. Çiftçi ve Köy Dünyası, 16(203), 17–19.
Hanson, S. (2010). Gender and mobility: New approaches for informing sustainability. Gender, Place & Culture, 17(1), 5–23.
Hanson, S., & Pratt, G. (1995). Gender, work, and space. London: Routledge.
Kandiyoti, D. (1990). Women and rural development policies: The changing agenda. Development and Change, 21(1), 5–22.
Kara, C., & Arslan, N. (2022). Safranbolu yöresinde safran (Crocus sativus L.) yetiştiriciliğinin mevcut durumu, sorunları ve çözüm önerileri. Bahçe, 51(Özel Sayı 1), 135–142.
Kıray, M. (1979). Küçük kasaba kadınları. Ankara: DPT Yayınları.
Kocabıçak, E. (2022). Gendered property and labour relations in agriculture: Implications for social change in Turkey. Oxford Development Studies, 50(2), 91–113.
Kulak, E. (2011). Tarımsal üretim süreçlerindeki değişimin kırsal alanda kadın istihdamına etkileri: 1980 sonrası gelişmeler (Uzmanlık tezi). Ankara: T.C. Başbakanlık.
Kurtege Sefer, B. (2024). Kırsal kalkınmada kadın emeği, sivil toplum kuruluşları ve kadın kooperatifleri. Çalışma ve Toplum, 80, 93–118.
Lordoğlu, K. (1990). Eve iş verme sistemi içinde kadın işgücü üzerine bir alan araştırması. İstanbul: Friedrich Ebert Vakfı Yayınları.
Lefebvre, H. (1991). The production of space. Oxford: Blackwell.
Lordoğlu, K., & Minibaş, T. (1999). Çalışmaya hazır işgücü olarak kentli kadın ve değişimi. Ankara: T.C. Başbakanlık Kadının Statüsü ve Sorunları Genel Müdürlüğü.
Massey, D. (1994). Space, place and gender. Minneapolis: University of Minnesota Press.
Mazey, M. E., & Lee, D. R. (1983). Her space, her place: A geography of women. Washington, DC: Association of American Geographers.
McDowell, L. (1999). Gender, identity and place: Understanding feminist geographies. Minneapolis: University of Minnesota Press.
Mevsimlik İşçi Göçü İletişim Ağı (MİGA). (2012). Tarımda mevsimlik işçi göçü Türkiye durum özeti.
Erişim adresi: http://goc.bilgi.edu.tr/docs/FES-dunyadan_12.pdf
Erişim tarihi: 12.03.2025
Momsen, J. H. (1991). Women and development in the Third World. London: Routledge.
Momsen, J. H., & Townsend, J. G. (Eds.). (1987). Geography of gender in the Third World. London: Hutchinson.
Monk, J. J., & Hanson, S. (1982). On not excluding half of the human in human geography. The Professional Geographer, 34(1), 11–23.
Morkoç, N. (2025). Kırsalda kadın emeği, toplumsal cinsiyet rolleri ve dayanışma pratikleri: Muş-Bulanık örneği. Mediterranean Journal of Humanities, 15(2), 167–185.
Önal, N. E. (2010). Anadolu'da tarımın öyküsü. İstanbul: Yazılama Yayınları.
Özar, Ş. (1996). Kentsel kayıt dışı kesimde istihdam sorununa yaklaşımlar ve bir ön saha araştırması. ODTÜ Gelişme Dergisi, 23(4), 509–534.
Özdemir, Ü. (2001). Safranbolu ve safran tarımı. Doğu Coğrafya Dergisi, 7(5), 296–308.
Özer, M., & Biçerli, K. (2004). Türkiye’de kadın işgücünün panel veri analizi. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 4(2), 55–86.
Özgüç, N. (1998). Kadınların coğrafyası. İstanbul: Çantay Kitabevi.
Öztürk, M. Y., & Akduran, Ö. (2011). Tarımsal üretimde kadın emeği: Tütün üreticisi kadınlar. İçinde Kırsal kalkınmada alternatif yeni yaklaşımlar. İstanbul: Kalkınma Merkezi Derneği Yayınları.
Özuğurlu, M. (2011). Küçük köylülüğe sermaye kapanı: Türkiye'de tarım çalışmaları ve köylülük üzerine gözlemler. Ankara: Nota Bene Yayınları.
Pamuk, Ş. (1988). 100 soruda Osmanlı-Türkiye iktisadi tarihi. İstanbul: Gerçek Yayınevi.
Savran, S. (1986). Azgelişmişlik: Eşitsiz ve bileşik gelişme (11. Tez Kitap Dizisi, 3. Kitap). İstanbul: Belge Yayınları.
Sirman, N. (1991). Gelişme sürecinde kırsal kesim kadının statüsü: Sorunlar ve çözüm önerileri. TKV-ILO Raporları, 16–29.
Tekeli, Ş. (1990). Kadın bakış açısından 1980’ler Türkiye’sinde kadın. İstanbul: İletişim Yayınları.
Tivers, J. (1978). How the other half lives: The geographical study of women. Area, 10(4), 302–306.
Toksöz, G. (2007). Türkiye’de kadın istihdamının durumu raporu. Ankara: Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO).
Toksöz, G., & Özşuca, Ş. T. (2002). Enformel sektörde istihdamın ve işgücünün özellikleri. İktisat Dergisi, 430, 29–35.
Townsend, J. G. (1995). Women’s voices from the rainforest. London: Routledge.
Tümertekin, E. (1964a). Changing picture of female participation in Turkish agriculture. The Professional Geographer, 16(4), 17–20.
Tümertekin, E. (1964b). Türkiye’de ziraatte çalışan kadınların miktar ve dağılışındaki değişim. İstanbul Üniversitesi Coğrafya Enstitüsü Dergisi, 14, 54–61.
Tümertekin, E., & Özgüç, N. (1998). Beşeri coğrafya: İnsan-kültür-mekan. İstanbul: Çantay Kitabevi.
Türk Patent ve Marka Kurumu. (2021). Safranbolu safranı coğrafi işaret tescil belgesi. Ankara.
Ünaldı, Z. (1997). Now it’s our turn to talk. İçinde Proceedings of the XI World Forestry Congress (Vol. 8, ss. 72–78). Antalya: UN Forestry Department.
Vurdu, H., Şaltu, Z., & Ayan, S. (2002). Crocus sativus L. (safran)’un yetiştirme tekniği. Kastamonu Üniversitesi Orman Fakültesi Dergisi, 2(2), 175–187.
Yin, R. K. (2011). Qualitative research from start to finish. New York: Guilford Press.
Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2018). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Ankara: Seçkin Yayıncılık.
Zelinsky, W. (1973). The strange case of the missing female geographer. The Professional Geographer, 25(2), 101–106.
Zelinsky, W., Monk, J. J., & Hanson, S. (1982). Women and geography: A review and prospectus. Progress in Human Geography, 6(3), 317–366.
Wekerle, G. R., Peterson, R., & Morley, D. (1980). New space for women. Boulder: Westview Press.
Whatmore, S. (1994). Gender and rurality. London: David Fulton Publishers.
Women and Geography Study Group. (1997). Feminist geographies: Explorations in diversity and difference. London: Longman.
İndir
Yayınlanmış
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 Anadolu Kültürel Araştırmalar Dergisi

Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License ile lisanslanmıştır.