Türkiye Türkçesi ve Ağızlarında Açıkgözlülük ile İlgili Söz Varlığı Üzerine Bir İnceleme

Öz

Toplumsal yaşamda bireylerin davranışlarını, fiziksel ve ruhsal durumlarını tanımlamak için kullanılan kavramlar, toplumsal ve kültürel değerlerin bir yansımasıdır. Türkiye Türkçesi ve ağızlarında bu kavram alanı için kullanılan sözcükler incelendiğinde bu alana yönelik oldukça zengin ve çeşitlilik gösteren bir söz varlığının olduğu görülmektedir. Türkiye Türkçesi ve ağızlarında kişi betimlemeleri için kullanılan bu sözcükler Türk kültürünü yansıtması, Türkçenin ses ve biçim özellikleri ile zengin söz varlığını ortaya koyması bakımından oldukça önemlidir. Bu açıdan özellikle Türkiye Türkçesi ağızları, ölçünlü dilde bulunmayan sözcükleri içermesi ve barındırdığı dil malzemesi bakımından Türk dilinde ayrı bir öneme sahiptir. Bu çalışmada Türk kültüründe sıkça kullanılan ve hem olumlu hem de olumsuz çağrışımları bünyesinde barındıran çok katmanlı bir anlam alanına sahip açıkgözlülük ile ilgili sözcükler ele alınmıştır. Çalışmanın verileri nitel araştırma yöntemlerinden doküman analizi kullanılarak taranan ve incelenen Türkçe Sözlük’ten ve Derleme Sözlüğü’nden elde edilmiştir. Yapılan tarama sonucunda Türkiye Türkçesi ve ağızlarında açıkgözlülük kavram alanına ait toplam 305 sözcük tespit edilmiştir. Bu sözcüklerden 114’ü Türkçe Sözlük’ten; 191’i ise Derleme Sözlüğü’nden çalışmamıza dâhil edilmiştir. Açıkgözlülük kavram alanına ait bu sözcükler biçimsel, anlamsal ve etimolojik açıdan ele alınıp incelenmiştir. Çalışma sonucunda elde edilen verilerden hareketle Türkiye Türkçesi ve ağızlarında açıkgözlülük kavram alanına ait söz varlığındaki ve ifade gücündeki zenginlik ortaya konulmuştur.