İdari Sınırlardan Fonksiyonel Gerçekliğe: Artvin İlinde DEGURBA Temelli Mekânsal Sınıflandırma ve Kır-Kent Paradoksu
DOI:
https://doi.org/10.63556/ankad.v10i3.469Anahtar Kelimeler:
Artvin- DEGURBA- Mekânsal Ayrışma- Nüfus Coğrafyası- Kırsal Kalkınma- Kır-Kent ParadoksuÖz
Mekânsal planlama ve bölgesel kalkınma politikalarının etkinliği, yerleşim birimlerinin idari statülerinden ziyade fonksiyonel gerçekliklerinin doğru tanımlanmasına bağlıdır. Bu çalışma, Türkiye'nin zorlu coğrafi koşullarına sahip Artvin ilinin nüfus yapısını ve yerleşme dokusunu, Avrupa Birliği ve OECD tarafından geliştirilen ve idari sınırlardan bağımsız nesnel bir standart sunan DEGURBA (Degree of Urbanisation) metodolojisi çerçevesinde analiz etmektedir. Çalışmada, TÜİK Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi (ADNKS) verileri kullanılarak, 2010-2024 dönemindeki demografik değişimler ve 1 km²’lik grid tabanlı mekânsal dağılım incelenmiştir. Analiz sonuçları, Artvin’de idari olarak "şehir" statüsünde olan merkezlerin dahi DEGURBA kriterlerine göre "Yoğun Nüfuslu Alan (Şehir)" sınıfına girmediğini; ilin yerleşim örüntüsünün tamamen "Orta Yoğunluklu Alanlar (Kasaba/Banliyö)" ve "Seyrek Nüfuslu Alanlar (Kırsal)" hakimiyetinde olduğunu ortaya koymaktadır. Nitekim Artvin’de dağlık ve engebeli topoğrafik koşullar, yerleşime elverişli alanları kısıtlayarak nüfusun düşük yoğunluklu ve dağınık bir dağılım göstermesine; dolayısıyla ilin “seyrek nüfuslu” bir yerleşim örüntüsü sergilemesine yol açmaktadır. Ortaya çıkan bu "kır-kent paradoksu", Artvin’de klasik kent merkezli hizmet sunum modellerinin işlevsiz kalabileceğini de göstermektedir. Bulgular, özellikle %33’ü aşan kırsal yaşlı nüfus oranı ve dağınık yerleşme yapısı nedeniyle, il genelinde yerinden ve mobil hizmet modellerine dayalı, özgün kırsal kalkınma stratejilerinin geliştirilmesi gerektiğinin kanıtı niteliğindedir. Bu çalışma, Artvin’de klasik merkezî hizmet sunum modelleri yerine dağınık yerleşim yapısına uyumlu mobil ve yerinde hizmet sunum sistemlerinin geliştirilmesi gerektiğini ortaya koymaktadır. Ayrıca, bölgesel planlama süreçlerinde idari statülere dayalı yaklaşımlar yerine, DEGURBA gibi fonksiyonel sınıflandırmaları esas alan mekânsal olarak farklılaştırılmış politika araçlarının benimsenmesinin önemini vurgulamaktadır.
Referanslar
Arpağ, S., & Bayartan, M. (2022). Savur ilçesi’nin Cumhuriyet dönemi nüfus gelişimi ve nüfusun özellikleri. Turkish Studies – Social Sciences, 17(6), 1075–1092. https://doi.org/10.7827/TurkishStudies.62844
Bolat, F. (2020). Artvin kenti ve yakın çevresinde biyotop haritalama ve peyzaj analizi (Yayımlanmamış Doktora tezi, İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa).
Çapa, M. (2022). Millî mücadele döneminde Artvin. In A. Sarı (Ed.), Türkiye Cumhuriyeti’nin 100. yılında Artvin (ss. 1–22). Türkiye Bilimler Akademisi Yayınları. https://doi.org/10.53478/tuba.978-625-8352-68-9.ch01
Eurostat. (2021). Applying the degree of urbanisation (DEGURBA): A methodological manual to define cities, towns and rural areas for international comparisons (2021 ed.). Publications Office of the European Union. https://doi.org/10.2785/706535
Göney, S. (2017). Şehir coğrafyası I. (M. Bayartan, Ed.). Beta Yayınları.
Özçağlar, A. (2005). Türkiye’de mülki idare bölümlerinin idari coğrafya analizi. Coğrafi Bilimler Dergisi, 3(1), 1–25.
T.C. Başbakanlık İstatistik Umum Müdürlüğü. (1929). 1927 genel nüfus sayımı: Fasikül I – umûmî nüfûs tahrîri. Devlet Matbaası.
T.C. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı. (2024). Kalkınma planlamasında istatistiki bölge birimleri sınıflandırması (İBBS). https://ka.gov.tr/sayfalar/kalkinma-planlamasinda-istatistiki-bolge-birimleri-siniflandirmasinda-istatistiki-bolge-birimleri-siniflandirmasi
Türkiye Diyanet Vakfı. (2024). Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Artvin bölgesinde idari yapı. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/
Türkiye İstatistik Kurumu. (2024a). İstatistiki bölge birimleri sınıflandırması (İBBS). https://data.tuik.gov.tr/
Türkiye İstatistik Kurumu. (2024b). Adrese dayalı nüfus kayıt sistemi (ADNKS) sonuçları, 2010–2024. https://data.tuik.gov.tr/
Türkiye İstatistik Kurumu. (2025). Nüfus büyüklüğü – cinsiyete göre nüfus (il, yıl). Nüfus İstatistikleri Portalı. https://nip.tuik.gov.tr/
Yakar, M., & Özgür, E. M. (2022). Türkiye’de nüfus yaşlanması: Yerel düzeyde tehlike çanları çalıyor! Coğrafya Dergisi, 44, 231–250. https://doi.org/10.26650/JGEOG2022-1059215
Yücetürk, Z. (2021). 93 Harbi’nden sonra Livane muhacirlerinin yaşadığı sıkıntılar. Karadeniz Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 8(14), 133–149. https://doi.org/10.31765/karen.912969
İndir
Yayınlanmış
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 Anadolu Kültürel Araştırmalar Dergisi
Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
