Folktale Motifs and Mythological Elements in Turkish Textbooks
DOI:
https://doi.org/10.63556/ankad.v10i2.390Keywords:
Cultural transmission, motif, mythological element, Turkish textbookAbstract
Mother tongue education is not only a process aimed at developing basic language skills but also a means of cultural transmission. This process is primarily shaped by textbooks, which are among the most widely used instructional tools in educational settings. This situation requires that the texts selected for Turkish textbooks be selected among the examples that are the best representatives of Turkish culture. This representation can only be achieved with texts rich in motifs and mythological elements. In this context, the aim of the present research was to determine the motifs and mythological elements in the texts in Turkish textbooks, as well as to determine the examples of texts that are rich in motifs and mythological elements and can be used in Turkish textbooks. The research was carried out with a qualitative approach. The documents used for the research consisted of Turkish textbooks used in grades 1-8 in the 2023-2024 academic year, theses, articles, and books. The data were analyzed through a deductive content analysis. The analysis of the motifs inthe texts was based onthe categories developed by Thompson (1975). Inter-coder agreement was taken into account in the coding. According to the findings, a total of 185 motifs and mythological elements were identified in Turkish textbooks. Although this demonstrates a considerable numerical diversity, the irregularity in their categorical distribution is noteworthy. Within the scope of the second research objective, examples of folktales containing motif groups appropriate to the characteristics of the target audience were also presented. These examples are expected to serve as a resource for textbook authors and Turkish language teachers in need of supplementary texts.
References
Abalı, İ. (2018). Bozciğit Hikâyesi’nde olağanüstülük motifleri. Uluslararası Folklor Akademi, 1(1), 1-6. https://dergipark.org.tr/tr/pub/folklor/issue/36547/406343
Akarsu, B. (1998). Dil kültür bağlantısı. İstanbul: İnkılap Kitapevi.
Aksan, D. (1975). Anadili. Türk Dili, 285, 423-433. https://kutuphane.tdk.gov.tr/details?id=71633
Akyüz, E. (2022). “Tahir ile Zühre” hikâyesinde bulunan ana motifler üzerine bir inceleme. Uluslararası Kültürel ve Sosyal Araştırmalar Dergisi (UKSAD), 8(2), 141-147. https://doi.org/10.46442/intjcss.1170222
Aliyev, R. (2011). Türk masallarında motivasyon, formül, mitolojik motif ve mitolojik karaktere özgü özellikler. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 4(8), 47-56. https://dergipark.org.tr/en/pub/mahder/issue/28395/301986
Aşıcı, M. (2005). Öğrenme anlayışlarının ışığında ders kitabı hazırlama: Türkçe dersi örneği. Ö. Demirel ve K. Kıroğlu (Eds.), Konu alanı ders kitabı incelemesi içinde (s. 243-263). Ankara: Pegem A Yayıncılık.
Atlı, S. (2018). Anadolu masallarında “padişah olma” motifi üzerine bir inceleme. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 21(39), 1-17. https://doi.org/10.31795/baunsobed.437771
Aydoğan, E. (2006). Anadolu sahası Türk halk hikâyelerinde mitolojik unsurlar. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
Baki, Y. (2019). Ortaokul Türkçe ders kitaplarındaki metinlerin değer aktarımı açısından incelenmesi. Değerler Eğitimi Dergisi, 17(37), 109-146. https://doi.org/10.34234/ded.460042
Baştürk, M. (2005). Ders kitaplarının tarihçesi. Ö. Demirel ve K. Kıroğlu (Eds.), Konu alanı ders kitabı incelemesi içinde (s. 13-36). Ankara: Pegem A Yayıncılık.
Bayat, F. (2007). Mitolojiye giriş. Ankara: Ötüken Neşriyat.
Bayrakçı, M. (2005). Ders kitapları konusu ve ilköğretimde ücretsiz ders kitabı dağıtımı konusu projesi. Milli Eğitim Dergisi, 165. https://dhgm.meb.gov.tr/yayimlar/dergiler/Milli_Egitim_Dergisi/165/bayrakci.htm
Birkan Akhan, E. (2018). “Komşu Kızı ile Afşın” halk hikâyesi. Sosyal Bilimler Dergisi, 5(23), 111-120. https://doi.org/10.26466/opus.526475
Boz, İ. (2023). Anadolu masallarındaki yasak (tabu) motiflerinin kültürel unsurlar açısından incelenmesi. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 16(41), 69-81. https://doi.org/10.12981/mahder.1190327
Çarkıt, C. (2018). 2018 Türkçe dersi öğretim programı bağlamında hazırlanan ortaokul Türkçe ders kitaplarına yönelik öğretmen görüşleri. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 7(17), 22-34. https://doi.org/10.33692/avrasyad.590555
Çarkıt, C. (2020). Ortaokul Türkçe derslerinde kültür aktarımına yönelik uygulamalar. Kastamonu Education Journal, 28(3), 1380-1389. https://doi.org/10.24106/kefdergi.4017
Çetin, İ. (1988). Türk halk hikâyeleri içinde Hikaye-i Uğru ile Kadı. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
Çetindağ Süme, G. (2015). Halk anlatılarında olağanüstü biçimde hamile kalma motifi. International journal of Eurasia social sciences, 6(20), 135-151. https://www.ijoess.com/DergiTamDetay.aspx?ID=401&Detay=Ozet
Demirel, Ö. & Kıroğlu, K. (2005). Eğitim ve ders kitapları. Ö. Demirel ve K. Kıroğlu (Eds.), Konu alanı ders kitabı incelemesi içinde (s. 1-11). Ankara: Pegem A Yayıncılık.
Ders Kitapları ve Eğitim Araçları Yönetmeliği (DKEAY). (2021). T. C. Resmi Gazete (Sayı: 31628). https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2021/10/20211014-1.htm
Dilekçi, A. (2022). Türkçe ders kitaplarının nitelik yönünden değerlendirilmesi. Trakya Eğitim Dergisi, 12(3), 1310-1328. https://doi.org/10.24315/tred.978264
Dursun, T. (2016). Nurmuhammet Andalıp’ın Baba Ruşen, Zeynel Arap ve Kıssa-yı Fıgun halk hikâyelerinin incelenmesi. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Nevşehir.
Ekici, M. (1998). Halk bilimi çalışmalarında metin (text), doku (texture), sosyal çevre ve şartlar (konteks) ilişkisinin önemi. Milli Folklor, 39, 25-34. https://www.millifolklor.com/PdfViewer.aspx?Sayi=39&Sayfa=24
Elo, S. & Kyngas, H. (2008). The qualitative content analysis process. Journal of Advanced Nursing 62(1), 107-115. https://doi.org/10.1111/j.1365-2648.2007.04569.x
Eren, M. (2017). Anadolu sahası Türk masallarında dua motifi. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, (58), 355-375. https://dergipark.org.tr/tr/pub/ataunitaed/issue/27265/287039
Gökben Saluk, R. (2018). Mit ve mitoloji. F. A. Turan ve M. Ozan (Eds.), Türk mitolojisine giriş içinde (s. 7-16). Ankara: Gazi Kitabevi.
Gülden, B. (2019). Türkçe öğretim programlarının ve Türkçe ders kitaplarının kültür aktarımı bağlamında somut olmayan kültürel miras ögeleri açısından incelenmesi. Yayımlanmamış doktora tezi, Gazi Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Ankara.
Kaplan, M. (2000). Kültür ve dil. İstanbul: Dergah Yayınları.
Kara, Y. (1988). Halk hikâyelerinde kadın. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Samsun.
Karagöz, E. (2019) “Motif-Index of Folk-Literature” kullanımı ve karşılaşılan bazı sorunlara çözüm önerileri. Milli Folklor, 16(124), 75-90. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/907492
Karakuş, Y. (2023). Anadolu sahası Türk halk hikâyelerinde dua ve beddua motifi. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Gaziantep Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Gaziantep.
Kılıç, D. (2005). Ders kitabının öğretimdeki yeri. Ö. Demirel ve K. Kıroğlu (Eds.), Konu alanı ders kitabı incelemesi içinde (s. 37-53). Ankara: Pegem A Yayıncılık.
Kramsch, C. (1998). Language and culture. Oxford: Oxford University Press.
Kuckartz, U. (2014). Qualitative text analysis: A guide to methods, practice, veusing software. Los Angeles: Sage.
Kumartaşlıoğlu, S. (2006). Balıkesir masallarında motif ve tip araştırması. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Balıkesir Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Balıkesir.
Maden, S. (2021). Türkçe ders kitapları ile ilgili lisansüstü tezlerin eğilimleri: Bir içerik analizi. Türkiye Eğitim Dergisi, 6(1), 30-45. https://dergipark.org.tr/tr/pub/turkegitimdergisi/issue/62994/872526
MEB (2019). Türkçe dersi öğretim programı (İlkokul ve ortaokul 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7 ve 8. Sınıflar). Ankara: MEB.
Meydan, E. (2021). Ortaokul (5, 6, 7, 8) Türkçe ders kitaplarındaki edebi metinlerin değerler eğitimi açısından yeterliliği üzerine bir inceleme. Uluslararası Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi, 4(4), 23-36. https://dergipark.org.tr/tr/pub/tudad/issue/65661/1004391
Milli Eğitim Temel Kanunu. (1973, 14 Haziran). Resmi Gazete (Sayı:14574). https://www.mevzuat.gov.tr/Mevzuatmetin/1.5.1739.Pdf
Murdock, G. P. (1949). Social structure. New York: MacMillan.
Mutlu, H. H. & Dinç, S. (2019). 6. Sınıf Türkçe ders kitabında yer alan temalardaki metinlerin kök değerlerle ilişkisi. Ana Dili Eğitimi Dergisi, 7(4), 1048-1062. https://doi.org/10.16916/aded.593400
Okur, A. (2013). Milli kültür ve folklorun Türkçe ders kitapları aracılığıyla aktarımı. Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (11), 877-904. https://doi.org/10.14520/adyusbd.470
Orta, N., & Rahavi, M. (2024). Şekil değiştirme motifi bakımından bir Türk masalı ile İran masalının karşılaştırılması: Sır saklamayan padişah kızı-Mehrinnegar ile Sultan Mar. Folklor/Edebiyat, 30(117), 101-124. https://doi.org//10.22559/folklor.2582
Ozil, Ş. & Tapan, N. (1991). Türkiye'nin ders kitapları : Ortaöğretim ders kitaplarına eleştirel bir yaklaşım. İstanbul: ÇYDD Yayınları.
Özcan, D., & Erdik, Ş. (2021). Türk halk masallarında imtihan motifi. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (6), 285-297. https://doi.org//10.51531/korkutataturkiyat.1023944
Pilav, S., Demir, H. A. & Demir, H. (2015). İlköğretim 7. Sınıf Türkçe ders kitaplarındaki okuma metinlerinin değer iletimi açısından incelenmesi. Milli Eğitim Dergisi, 45(206), 16-29. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/441358
Savur, H. (2020). Seyfü’l Mülûk ile Bediü’l Cemal Hikâyesi’nin motifleri üzerine. Uluslararası akademik araştırmalar dergisi, 3(2), 113-125. https://doi.org/10.48174/buaad.825662
Seyidoğlu, B. (2014). Mitoloji üzerine araştırmalar: Metinler ve tahliller. İstanbul: Dergah Yayınları.
Şakiroğlu, Y. (2020). 6. sınıf Türkçe ders kitabının değer aktarımı bağlamında incelenmesi. Türkiye Eğitim Dergisi, 5(1), 145-161. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1111799
Şimşek, Ş. (2017). Türkçe ders kitaplarındaki okuma metinlerinde karakter eğitimi. Uluslararası Eğitim Bilimleri Dergisi (13), 357-364. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/564383
Tarakcı, R. & Kalenderoğlu, İ. (2022). Kök değerler açısından ortaokul Türkçe ders kitaplarındaki öyküleyici metinler. Eğitim ve Yeni Yaklaşımlar Dergisi, 5(1), 139-157. https://doi.org/10.52974/jena.1133254
Tekşan, K., Çinpolat, E. & Uyar, Y. E. (2023). 2000-2022 yılları arasında kullanılan Türkçe ders kitaplarında metin seçimleri. Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, 43(3), 2129-2178. https://doi.org/10.17152/gefad.1246579
Thompson, S. (1975). Motif-index of folk-literature: A classification of narrative elements in folktales, ballads, myths, fables, mediaeval romances, exempla, fabliaux, jest-books, and local legends (Volume 1). Bloomington, Indiana: Indiana University Press.
Türkan, H. K. & Güneş, A. (2023). “Çöl Hasan ile Gül Safya” Hikâyesi’nin epizot tahlili ve motif yapısı. TÜRKBİTİG Kültür Araştırmaları Dergisi, 3/2, 99-117. https://turkbitigdergisi.com/?mod=makale_tr_ozet&makale_id=73100
Türkan, K. (2016). Balkan Türk masallarında mitolojik bir figür: Ejderha. Journal of International Social Research, 9(45), 219-226. https://www.sosyalarastirmalar.com/articles/a-mythological-figure-in-the-balkan-turkish-folktales-dragon.pdf
Tüzel, A. (2022). Türk halk hikâyelerinde Kaf Dağı motifi üzerine bir inceleme. TÜRKBİTİG Kültür Araştırmaları Dergisi, 2(2), 128-136. https://turkbitigdergisi.com/?mod=makale_tr_ozet&makale_id=63286
Yağmur, S. K. (2017). Âşık Günay Yıldız’ın hikâyeleriyle Yaralı Mahmut Hikâyesi'nin motif mukayesesi. Gaziantep University Journal of Social Sciences, 16(1), 141-147. https://doi.org/10.46442/intjcss.1170222
Yalçınkaya, F. (2021). Türk dünyası masallarındaki kutsal su motifi: Abı hayat. Uluslararası Uygur Araştırmaları Dergisi, (18), 62-70. https://doi.org/10.46400/uygur.1004874
Yalçınkaya, F. (2024). Türk dünyası masallarında kapıları açan yüzük. Folklor Akademi Dergisi, 7(2), 814-823. https://doi.org/10.55666/FOLKLOR.1421557
Yapıcı, B. (2021). Klasik Türk şiirinde halk hikâyelerinin imge olarak kullanımı. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Muğla.
Yılar, Ö. & Kakşa, M. H. (2023). Ders kitaplarında millî kültürün yeterince aktarılıp aktarılmadığına yönelik sınıf öğretmenlerinin görüşleri. Educational Academic Research (51), 1-10. https://doi.org/10.5152/AUJKKEF.2023.1028565
Yıldırım, İ. (2022). Kültürün metinler yoluyla aktarımı bağlamında Türkçe ders kitaplarında geleneksel çocuk oyunları. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (26), 173-184. https://doi.org/10.29000/rumelide.1073882
Yıldız, T. (2012). Sinemada halk hikâyelerine metinlerarası bir bakış. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
Yılmaz, A. (2018). Araba arkası yazılar ve folklorun beş işlevi. Milli Folklor Dergisi, 15(118), 49-62. https://www.millifolklordergisi.com/PdfViewer.aspx?Sayi=118&Sayfa=49
Yumru, D. (2025). Dil öğretiminde kültür aktarımı bağlamında mitolojik ve arkeolojik ögeler. Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (38), 310-322. https://doi.org/10.54600/igdirsosbilder.1574726
Downloads
Published
How to Cite
Issue
Section
License
Copyright (c) 2026 Journal of Anatolian Cultural Research
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.
