Ovalık Kilikya Bölgesinde Antik Spolia Kullanımı: “Mersin ve Adana”
DOI:
https://doi.org/10.63556/ankad.v10i2.374Anahtar Kelimeler:
Ovalık Kilikya- Mersin- Adana- Devşirme-Malzeme- Geç Antik Dönem- BizansÖzet
Anadolu’nun güneydoğu kuşağında stratejik bir kavşak noktası olan antik Kilikya havzası, tarihsel coğrafya literatüründe jeomorfolojik ve sosyo-ekonomik karakteristikleri uyarınca iki temel bölüme ayrılmaktadır: Batıda Toros Dağları’nın denize dik inen sarp ve engebeli morfolojisiyle karakterize edilen Cilicia Tracheia (Dağlık Kilikya) ve doğuda alüvyal ovaların sunduğu tarımsal potansiyelle şekillenen bereketli Cilicia Pedias (Ovalık Kilikya). Cilicia Pedias (Ovalık Kilikya)’ın sınırlarını Pompeiopolis (Soloi) ile (Alexandreia Kat Isson) İskenderun körfezi arasındaki alanı kapsamaktadır. Bu araştırma, Ovalık Kilikya Bölgesi sınırları içerisinde Mersin ve Adana’daki mevcut yapılarda işlevsel olarak antik spolia kullanımına sahip eserlerin tespit edilmesi ve tanıtılması amacıyla yapılmıştır. Eserlerin tanımlanması, üslup ve malzeme-teknik analiziyle tarihlendirilmeleri amaçlanmıştır. Bu noktada ilk kez bu çalışmada değerlendirilecek olan devşirme malzemeler, Kilikya bölgesi ve diğer bölgelerdeki mimari ve müze örnekleri paralelinde benzerleriyle karşılaştırılmıştır. Bu araştırma kapsamında; cami, mescit, medrese ve hamam yapılarının iç-dış mekanlarında tespit edilen devşirme malzeme repertuvarını; sütun, sütun kaidesi ve sütun başlığı gibi taşıyıcı unsurların yanı sıra epigrafik değer taşıyan yazıtlı blok parçası oluşturmaktadır. Sütun başlıklarında korinth tip, varyasyonlarıyla dikkat çekmektedir. Dört akanthus yapraklı tek ve çift çelenkli, sekiz akanthus yapraklı çift çelenkli korinth başlıklar ile yivli çanak başlık ve kompozit sütun başlığı tipindedir. Korinth tip grubunda lir formlu özellikte başlıklar bulunmaktadır. Eserler çoğunlukta mermer ve az sayıda taş malzemedendir. Bir kısmı özgünlükleri doğrultusunda aynı işlevde, bir kısmı farklı/yeni bir işlevle kullanılmıştır. Mevcut yapılarda inşa veya onarımlar sırasında yeniden kullanılan antik devşirme malzemeler teknik olarak belgelenmiştir.
Referanslar
Alp, A.O. (2006). “Pisidia bölgesi Roma dönemi bezemeli mimari elemanları”. Yayımlanmamış Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
Alpaslan, S. (1996). “Antalya’nın Demre (Kale) ilçesindeki H. Nikolaos Kilisesinde dini ayinle ilgili plastik eserler”. Yayımlanmamış Doktora Tezi, Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
Aydın, A. (2013). “Silifke Müzesi Taş Eserler Kataloğu Heykeltraşlık ve Mimari Plastik Eserler”. S. Durugönül (Ed.). Erken Hıristiyanlık-Bizans Dönem mimari elemanlarının/süslemelerinin kataloğu ve değerlendirilmesi içinde (s.185-299). Mersin: Mersin Üniversitesi Kilikia Arkeolojisi Araştırma Merkezi (KAAM) Yayınları.
Aydın, A. (2016). “Tarsus Müzesi’ndeki Erken Hıristiyanlık-Bizans Dönemi mimari Elemanları”. S. Durugönül (Ed.). Tarsus Müzesi Taş Eserleri: Heykeltraşlık ve Mimari Plastik Eserler içinde (s.186-240). Mersin: Mersin Üniversitesi Kilikia Arkeolojisi Araştırma Merkezi (KAAM) Yayınları.
Aytekin, F. (2019). “Bursa Arkeoloji Müzesi Bizans Dönemi Mimari ve Litürjik İşlevli Yapısal Elemanları”.Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Eskişehir.
Barsanti, C. ve Guiglia, A. (2010). “Late Roman and Early Byzantine Capitals”. C. Barsanti ve A. Guiglia (Ed.). The Sculptures of the Ayasofya Müzesi içinde (s.79-100). İstanbul: Ege Yayınları.
Çam, N. (1988). Adana Ulu Cami Külliyesi. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
Çelik, B. (2023). “Adana’da Arkeoloji Müzesi’nde Bulunan Bizans Dönemi Mimari ve Liturjik İşevli Taş Eserler ”. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Mersin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Mersin.
Çerkez, M. (1998). Tarsus Kubat Paşa Medresesi. Cumhuriyetimizin 75. Yılında dünden bugüne 1. Tarsus Sempozyumu 25-26 Aralık 1998 içinde (s.32-46). Adana: Berdan Tarih ve Kültür Varlıklarını Korum Vakfı Yayınları.
Doğan, S. (2005). Alanya Müzesi’ndeki Bizans Dönemi Taş Eserleri. 22. Araştırma Sonuçları Toplantısı-2 24-28 Mayıs2004 içinde (s.71-76). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Dösimm Basımevi.
Doğan, S. (2022). “Alanya Müzesi’nde Bulunan Mermer- Taş Eserler”. S. Doğan (Ed.). Kalon Oros/Alanya Ortaçağ Arkeolojisi içinde (s. 191-211). Gaziantep: Türk Arkeoloji ve Kültürel Miras Enstitüsü Yayınları.
Duru, K. (2012). Tarsus Kitabeleri.Tarsus: Tarsus Abdürrezzak Öz İlim Merkezi.
Girginer, U. (2014). Kilikya: Arkeolojik Rehber. İstanbul: Homer Kitabevi.
Güley Tanrıverdi, H. (2006). “Tarsus’ ta Türk İslam mimarisi”. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kayseri.
Kaplan, D. (2016). “Tarsus Müzesi’ndeki Roma Dönemi Mimari Elemanları”. S. Durugönül (Ed.). Tarsus Müzesi Taş Eserleri: Heykeltraşlık ve Mimari Plastik Eserler içinde (s.151-184). Mersin: Mersin Üniversitesi Kilikia Arkeolojisi Araştırma Merkezi (KAAM) Yayınları.
Kautzsch, R. (1936). Kapitellstudien. Beitrage zu einer Geschichte des spatantiken Kapitells im Osten vom vierten bis ins siebente Jahrhundert, Studien zur spatantiken Kunstgeschichte 9. Berlin: Leipzig.
Kırkıl, T. (2008). “Adana Kent Merkezinde Cami Mimarisinin Geçmişten Günümüze Gelişimi”. Yayımlanmamış Yüksek Lisan Tezi, Çukurova Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Adana.
Kramer, J. (1997). Spantantıke Frühes Christentum Byzanz Kunst ım Ersten Jahrtausend.Spantantike Korınthısche Saulenkapıtelle ın Rom. Germany: Reichert Verlag Wıesbaden.
Melvani, N. (2018). “Paleologos Konstantiopolis’inde Geç, Orta ve Erken Bizans Heykeli”. S. Yalman ve I. Jectiv (Ed.). 10. Uluslararası Anamed Yıllık Sempozyumu Devşirme Malzemenin Yeniden Doğuşu içinde (s.155-175). İstanbul: Anadolu Medeniyetleri Araştırma Merkezi (ANAMED) Yayınları.
Ötüken, S.Y. (1996). Forchungen im Nordwestlichen Kleinasien Antike und Byzantinische Denkmaler in der Provinz Bursa. İstMitt 41. Tübingen: Ernst Wasmuth Verlag.
Özcan, H. (2012). Muğla, Bodrum, ve Milas Arkeoloji Müzeleri’ndeki Orta Bizans Dönemine Ait Bir Grup Liturjik İşlevli Taş Eser, Olba, 20,417-452.
Öztürk, Ç. (2014). “Tarsus, Yeni Hamam Restorasyon ve Yeniden Kullanım Projesi”. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Kültür Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
Öztürk, Ç. ve Mıhçıoğlu, E. (2020). Koruma ve Yeniden Kullanım Sorunları Bağlamında Mersin-Adana Bölgesi’ndeki Tarihi Hamamlara Bir Örnek: Tarsus’ta Yeni Hamam, Kent Kültürü ve Yönetim Dergisi,13 (1), 78-96.
Parman, E. (2002). Ortaçağda Bizans Döneminde Frigya (Phrygia) ve Bölge Müzelerindeki Bizans Taş Eserleri, Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
Ramazanoğlu, G. (2010). Tarsus’un Kalbinde: Tarihi Tarsus Camilerine Bakış. Türk-İslam Kültür ve Medeniyetinde Tarsus Bildiri ve Müzakereler 28-30 Mayıs 2010 içinde (s.318-342). Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayın Matbaacılık Ticaret İşletmesi.
Sayar, M.H. (2016). Tarsos und Severus Alexander. Epigraphica Anatolica, 49, 177-186.
Tanburoğlu, N. (2017). “Adana’da Yapı Toplulukları ve Şehrin Gelişimi”. Yayımlanmamış Doktora Tezi, Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
Temple, Ç. (2011). “Nevşehir Müzesi’nde Bulunan Bizans Dönemi Mimari ve Liturjik Taş Eserleri”. C. Erel ve diğerleri (Ed.). Anadolu Kültürlerinde Süreklilik ve Değişim. Dr. A. Mine Kadiroğlu’na Armağan içinde (s.537-552). Ankara: Rekmay Ltd. Şti.
Temple, Ç. (2013). “Konya/İkonion ve Çevresinde bulunan Bizans dönemi taş eserleri”. Yayımlanmamış Doktora Tezi, Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
Uysal, O. (1985). Adana Ulu Camii, Vakıflar Dergisi, XIX, 277-284.
Ünal, A., ve Girginer, K. S. (2007). Kilikia-Çukurova İlk Çağlardan Osmanlı Dönemi’ne Kadar Kilikia’da Tarihi Coğrafya. İstanbul: Homer Kitabevi.
Yavuzyılmaz, Y. (2014).“Kocaeli Merkezde Bulunan Bizans Dönemi Taş Eserleri”. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konya.
Yıldırım, Ş. (2006). “Philemonion’daki (Akşehir) Bizans Dönemi taş eserleri”. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
Yılmaz, L. (2020). Mersin’de Somut Kültürel Miras Bilinci ve Koruma Üzerine Bir Değerlendirme, Amisos, 5(8), 156-177.
Zollt, T. (1994). Kapitellplastik Konstantinopels Vom 4. Bis 6. Jahrhundert N. Chr: Mit Einem Beitrag Zur Untersuchung Des Ionischen Kampferkapitells. Verlag: Bonn.
Westphalen, S. (2006). Studien zur fruhbyzantinischen Bauornamentik im Rauhen Kilikien: Diokaisareia/Uzuncaburc. Istanbuler Mitteilunge, 56, 391-405.
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 Anadolu Kültürel Araştırmalar Dergisi
Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
