Bilginin Ontolojik İmkânı: Huzur–Husul Ayrımı ve Hikmet-i Müteâliye
DOI:
https://doi.org/10.63556/ankad.v10i2.376Anahtar Kelimeler:
huzur- bilginin imkanı- bilginin birliği- doğruluğun imkanı- nörobilim eleştirisi- hikmet-i müteâliyeÖzet
Bu makale, bilginin mahiyetini Hikmet-i Müteâliye geleneği bağlamında ele alarak, bilmenin hangi ontolojik zeminde mümkün hâle geldiği sorusunu incelemektedir. Çalışmanın temel yönelimi, bilginin doğruluğu veya gerekçelendirilmesi gibi epistemolojik problemleri merkeze almak değil; bu problemlerin öncesinde yer alan ontolojik imkân koşullarını görünür kılmaktır. Bu çerçevede bilgi, yalnızca temsillerden veya kavramsal yapılardan ibaret bir zihinsel içerik olarak değil, bilinenin bilen nezdinde aracısız biçimde hazır bulunmasıyla başlayan bir süreç olarak ele alınmaktadır. Bu dolaysız hazır oluş “huzur”, bu hazır oluş üzerine inşa edilen kavramsal ve temsilî yapı ise “husul” kavramlarıyla ifade edilmektedir. Makalede, Antik felsefeden modern döneme uzanan Batı felsefe geleneğinde bilginin çoğunlukla temsil merkezli biçimde ele alındığı, buna karşılık bilginin ontolojik zemininin açık biçimde tematize edilmediğine değinilmiştir. Bununla birlikte söz konusu gelenekte, öz-bilgi, birlik ve veriliş tartışmaları üzerinden, huzur benzeri doğrudan ve dolayımsız bir bilme alanının gerekliliğine işaret eden önemli sezgilerin bulunduğu da ortaya konulmuştur. İslam felsefesinde ise özellikle Meşşâî ve İşrâkî geleneğin katkılarıyla bu sezgiler daha belirgin hâle gelmiştir. Molla Sadrâ ve Hikmet-i Müteâliye geleneğinde bilginin varlıkla ilişkisi sistematik biçimde ele alınmıştır. Bu çalışma, Sadrâcı ekolün sunduğu ontolojik imkânları, bilginin huzur–husul ayrımı çerçevesinde incelemeyi amaçlamaktadır.
Referanslar
Akdoğan, N., & Bakiş, R. (2020). Platon’un Bölünmüş Çizgi Analojisindeki Zihin Hallerinin Derecelendirilmesi. (72), 269-289.
Allison, H. E. (2006). Transcendental Realism, Empirical Realism and Transcendental Idealism. Kantian Review, 11, 1-28. https://doi.org/10.1017/S1369415400002223
Aminrazavi, M. (1997). Suhrawardi and the School of Illumination. Curzon Press.
Anumanchipalli, G. K., Chartier, J., & Chang, E. F. (2019). Speech Synthesis from Neural Decoding of Spoken Sentences. Nature, 568(7753), 493-498. https://doi.org/10.1038/s41586-019-1119-1
Apaydın, Y. (2019). Tabatabaî’de Varlık Felsefesi. Önsöz Yayıncılık.
Augustine. (1991). Confessions (H. Chadwick, Çev.). Oxford University Press.
Bâkî, A. (1390). Berresi-i Câygâh-i Tasavvur ve Tasdik Der İdrâk-ı Hoda Ez Didgâh-ı Allame Tabatabâî. Marifet, (166), 25-45.
Beheştî, A., & Necâtî, M. (1389). Tebyîn-i Vücudî ve Marifetî Hiss-i Müşterek Der Felsefe-i İslâmî. Marifet-i Felsefî, (2), 71-93.
Descartes, R. (1996). Meditations on First Philosophy (J. Cottingham, Çev.). Cambridge University Press.
Dinani, G. İ., & Câmebozorgî, M. C. (2020). Teâmulî ber İlm-i İlâhî der Hikmet-i Sînevî. Pejûheşha-yı Hestî Şinâhtî, 8(16). https://doi.org/10.22061/orj.2020.1202
Faâlî, M. T. (1387). İlm-i Huzûrî ve İlm-i Husûlî. Zihin, (2), 45-58.
Haxby, J. V., Gobbini, M. I., Furey, M. L., Ishai, A., Schouten, J. L., & Pietrini, P. (2001). Distributed and overlapping representations of faces and objects in ventral temporal cortex. Science, 293, 2425-2430.
Haynes, J.-D., & Rees, G. (2006). Decoding Mental States from Brain Activity in Humans. Nature Reviews Neuroscience, 7(7), 523-534. https://doi.org/10.1038/nrn1931
Horikawa, T., Tamaki, M., Miyawaki, Y., & Kamitani, Y. (2013). Neural Decoding of Visual Imagery During Sleep. Science, 340(6132), 639-642. https://doi.org/10.1126/science.1234330
Hume, D. (2007). An Enquiry Concerning Human Understanding (T. L. Beauchamp, Ed.). Oxford University Press.
Husserl, E. (1983). Ideas Pertaining to a Pure Phenomenology and to a Phenomenological Philosophy. First Book (F. Kersten, Çev.). Martinus Nijhoff.
Huth, A. G., de Heer, W. A., Griffiths, T. L., Theunissen, F. E., & Gallant, J. L. (2016). Natural Speech Reveals the Semantic Maps that Tile Human Cerebral Cortex. Nature, 532(7600), 453-458. https://doi.org/10.1038/nature17637
Hüseyinzâde, M. (1403). Berresi-yi Nakdhâ-yi Gulam Rıza Feyyâzî Be Takrîr-i Meşhûr-i Vücud-i Zihnî. Felsefe, (22), 223-243.
İbn Sînâ. (2020). En-Necât Felsefenin Temel Konuları (K. Şenel, Çev.; 2. bs). Dergâh Yayınları.
Kalin, I. (2000). Mulla Sadra’s Realist Ontology of the Intelligibles and Theory of Knowledge. Islamic Research Institute.
Kalin, I. (2010). Knowledge in Later Islamic Philosophy: Mulla Sadra on Existence, Intellect and Intelligibles. Oxford University Press.
Kamitani, Y., & Tong, F. (2005). Decoding the Visual and Subjective Contents of the Human Brain. Nature Neuroscience, 8(5), 679-685. https://doi.org/10.1038/nn1444
Kant, I. (1998). Critique of Pure Reason (P. Guyer & A. W. Wood, Çev.). Cambridge University Press.
Kay, K. N., Naselaris, T., Prenger, R. J., & Gallant, J. L. (2008). Identifying natural images from human brain activity. Nature, 452, 352-355.
Lau, C.-F. (2010). Kant’s Epistemological Reorientation of Ontology. Kant Yearbook, 2(1), 123-146. https://doi.org/10.1515/kantyb-2010-020106
Lu-Adler, H. (2019). Ontology as Transcendental Philosophy. İçinde C. D. Fugate (Ed.), Kant’s Lectures on Metaphysics (1. bs, ss. 53-73). Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/9781316819142.004
McWherter, D. (2012). Transcendental Idealism and Ontological Agnosticism. Kantian Review, 17(1), 47-73. https://doi.org/10.1017/S1369415411000331
Mehdiyev, N., & Güngör, E. (Ed.). (2011). Çağdaş Epistemolojiye Giriş (Birinci baskı). İnsan Yayınları.
Melekâbâdî, E. G. (1388). Tefâvut-ı İlm ba Vücud-ı Zihnî ez Didgâh-ı Molla Sadra. Pejûheşhâ-yı İslamî Daneşgâh-ı Şehid Bâhunar Kirman, (5), 191-216.
Miles, M. (2025). Alternative to Ontology or Alternative Ontology? Allison on the ‘Proud Name’ of Ontology. Kantian Review, 1-16. https://doi.org/10.1017/S1369415425101131
Mitchell, T. M., Shinkareva, S. V., Carlson, A., Chang, K.-M., Malave, V. L., Mason, R. A., & Just, M. A. (2008). Predicting Human Brain Activity Associated with the Meanings of Nouns. Science, 320(5880), 1191-1195. https://doi.org/10.1126/science.1152876
Molla Sadrâ. (2021). Metafiziğe Giriş (F. Yiğit & A. K. Cihan, Çev.). Endülüs.
Moses, D. A., Metzger, S. L., Liu, J. R., Anumanchipalli, G. K., Makin, J. G., Sun, P. F., Chartier, J., Dougherty, M. E., Liu, C., Abrams, G. M., Tu-Chan, A., Ganguly, K., & Chang, E. F. (2021). Neuroprosthesis for Decoding Speech in a Paralyzed Person with Anarthria. The New England Journal of Medicine, 385(3), 217-227. https://doi.org/10.1056/NEJMoa2027540
Munferid, M. (1393). Tebyîn-i Mesele-yi İlm ve Bâzgeşt-i İlm-i Husûlî Be İlm-i Huzûrî Der Tefekkür-i Allame Tabatabaî. Endişe-i Allame Tabatabai, (1), 113-130.
Nishimoto, S., Vu, A. T., Naselaris, T., Benjamini, Y., Yu, B., & Gallant, J. L. (2011). Reconstructing visual experiences from brain activity evoked by natural movies. Science, 334, 699-702.
Pâşâyî, M. C. (1396). Bâz-hânî-yi Nigâh-ı Sadrâî be Sereşt-i İlm ve Aksam-ı Ân. Feslnameh-i İlmî Pejûheşî Âyîn-i Hikmet, (32), 61-82.
Rahimpur, F. S., & Zârih, F. (1394). Râzgoşâyi-i Vukû-i Hata Der İdrâkât-ı Hissî Der Endişe-i Hâce Nasruddin Tûsî ve Allame Tabatabâî. Hikmet-i Muasır, (1), 41-65.
Rogerson, K. (1988). Kant on the Ideality of Space. Canadian Journal of Philosophy, 18(2), 271-286. https://doi.org/10.1080/00455091.1988.10717177
Sadra, M. (1981). Al-Asfār Al-Arbaʿa (C. 3). Dār Iḥyāʾ al-Turāth al-ʿArabī.
Sadrā, M. (2002). Mabda ve Maad. İntişārāt-i Bīdār.
Sedefî, M. (2015). İrfan-ı Şuhûdî ve İrfan-ı Nazarî Der Medrese-i Hikemi-i Ayetullah Cevâdî Âmulî. Hikmet-i İsrâ, (1), 28-46.
Sīnā, I. (1975). Al-Shifāʾ: Al-Nafs (Georges C. Anawati & Saʿīd Zāyed, Ed.). al-Hayʾa al-Miṣriyya al-ʿĀmma li’l-Kitāb.
Sînâ, İ. (2023). Nefsin Halleri (Ö. A. Yıldırım, Çev.; 2. bs). Litera Yayıncılık.
Soon, C. S., Brass, M., Heinze, H.-J., & Haynes, J.-D. (2008). Unconscious Determinants of Free Decisions in the Human Brain. Nature Neuroscience, 11(5), 543-545. https://doi.org/10.1038/nn.2112
Sühreverdī. (1999). Hikmetü’l-İşrak (J. Walbridge & H. Ziai, Çev.). Brigham Young University Press.
Şâkiri, S. M. T. (2014). Çîstî-i İlm ve Marifet Ez Menzer-i Husserl ve Sadrul Mutaellihin. Hikmet-i İsrâ, (1), 151-188.
Şerifzâde, B. (1382). İlm-i Huzûrî Payeh-i Erzeş-i Mâlumât Nim Negâhî Ber Allame Tabatabâî Derbareh-i Malumât Ba İlm-i Huzûrî. Zihin, (16), 83-96.
Tabatabai, M. H. (1426). Bidâyet’ul Hikmet. Müesse-i Neşr-i İslâmî Câmî-i Müderrisîn-i Kum.
Tabatabai, M. H. (1432). Nihayet’ul Hikmet. Müesse-i Neşr-i İslâmî Câmî-i Müderrisîn-i Kum.
Tolley, C. (2017). The Relation between Ontology and Logic in Kant. İçinde D. Emundts & S. Sedgwick (Ed.), Logik / Logic (ss. 75-98). De Gruyter. https://doi.org/10.1515/9783110521047-004
Verkeşî, H. R. (1390). İdrâkât Ez Didgâh-ı Allame Tabatabâî. Marifet, (166), 47-63.
Willett, F. R., Avansino, D. T., Hochberg, L. R., Henderson, J. M., & Shenoy, K. V. (2021). High-Performance Brain-to-Text Communication via Handwriting. Nature, 593(7858), 249-254. https://doi.org/10.1038/s41586-021-03506-2
Yazdi, M. T. M. (1992). Philosophical Instructions (M. Legenhausen & A. Sarvadalir, Çev.). İslamic Propagation Organization.
Yezdî, M. H. (1992). Tarih-i İlm-i Huzûrî (S. M. Mîrî, Çev.). Zihin, (1), 17-41.
Zâriah, E. (1393). Gozûneş-i Nazariyye-i Erceh Der Miyan-ı Nazariyyât-ı Molla Sadra Pirâmun-ı İlm Be Maddîyât Der Maddîyât. Mutâlât-ı İslamî: Felsefe ve Kelam, (92), 81-95.
ʿUbūdīyat, ʿAbd-ar-Rasūl. (1385). Derâmedi-i Be Nizâm-ı Hikmet-i Sadrâî (Čāp 1, C. 2). Sāzmān-i Muṭālaʿa wa Tadwīn-i Kutub-i ʿUlūm-i Insānī-i Dānišgāhhā (Samt).
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 Anadolu Kültürel Araştırmalar Dergisi

Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License ile lisanslanmıştır.


