Külliyât-ı Kâtibî ve Dilsûznâme Minyatürlerinde Çiniler
DOI:
https://doi.org/10.63556/ankad.v10i3.529Anahtar Kelimeler:
Minyatür Sanatı- Çini- Seramik- Külliyât-ı Kâtibî- DilsûznâmeÖz
Minyatürler, Orta Asya’dan doğup gelişerek Osmanlı kültür ve medeniyetinin ihtişamını ve köklü geleneğini belgeleyen, zengin kitap sanatlarının içinde yer alan bir resim geleneğidir. Türk minyatür sanatının özellikli resimler olmasının başlıca sebebi, bir minyatürlü sayfada birçok şeyi anlatabildiği gibi, var olan olayları en ince ayrıntısına kadar amaçlı olarak belgeleyici nitelikte resmetmesidir. Osmanlı klâsik dönem edebî kültürünün önemli örnekleri arasında yer alan Külliyât-ı Kâtibî (1450-1480) ve Dilsuznâme (1455-1456) (OBL, Ouseley 133.y.80b) el yazmalarındaki minyatürlerde, dönemin çini ve evâni eserleri resimlenmiştir. Bu iki el yazması minyatürlü eserin aynı dönemde ve Edirne’de yazıldığı II. Mehmed Dönemi 1450-80 yılları arasında hazırlandığı kabul edilmektedir. Külliyât-ı Kâtibî’de toplam iki minyatür bulunmaktadır. Bu minyatürlerden birinde mavi-beyaz çini örnekleri (TSMK R.989s.93a) diğerinde ise dönemin altın renginde “müzehhep” veya “altunlı” olarak adlandırılan kapları resimlenmiştir ve konusu çift sayfada devam ettiği için tek minyatür sayılır (TSMK R.989s.229b-230a). Böylelikle araştırmanın temel veri kaynağını oluşturan 2 tane el yazmasındaki toplam 3 minyatürdeki çini ve evânilerin tasvirleri; renk, form, süsleme özellikleri ve kullanım amaçları bakımından incelenmiş, literatür taramaları yapılmış ve dönemin özellikleri açısından müzelerdeki çini ve evâni eserlerle karşılaştırılarak analiz edilmiştir.
Bu kapsamda, Külliyât-ı Kâtibî (1450-1480) el yazmasındaki 2 tane minyatür ve Dilsûznâme (1455-1456) el yazmasındaki 1 tane minyatür olmak üzere toplam 3 minyatürde tasvir edilen çini ve evâniler, dönemin müzelerdeki eserleriyle karşılaştırılarak renk, form, süsleme özellikleri ve kullanımı açısından betimsel analiz yöntemiyle incelenmiştir. İki el yazması minyatürlü eserin de aynı dönemde ve Edirne’de yazıldığı II. Mehmed Dönemi 1450-80 yılları arasında hazırlandığı kabul edilmektedir. Külliyât-ı Kâtibî’deki iki minyatürden birinde mavi-beyaz çini örnekleri (TSMK R.989s.93a) vardır. Diğerinde ise, konu çift sayfada resimlendiği için tek minyatür sayılır (TSMK R.989s.229b-230a) ve dönemin altın renginde “müzehhep” ve “altunlı” olarak adlandırılan kapları, resimlenmiştir.
Osmanlı sanatkârları, ilk olarak 14. yüzyılda Çin'de ortaya çıkmış olan mavi-beyaz seramiklerden estetik ve teknik bakımdan etkilenerek, kobalt mavisi ve beyaz zemin üzerine işlenen bitkisel ve geometrik motifleriyle kendi özgün tarzı olan mavi-beyaz İznik çinilerini ortaya çıkarmıştır. Bu çinilerin minyatürlerde resimlenmesi, saray estetiği ve Osmanlı kimliğini vurgularken, resim sanatına ritmik ve dengeli bir arka plan etkisi ile hem dekoratif bir unsur hem de estetik ve kültürel hafıza mekânı olarak sembolik bir derinlik verir. Ayrıca bu seramiklerin minyatürlerdeki tasvirlerinin, evrenin birliği, göksel düzeni ve ilahi estetiği görünür kılan bir sanat anlayışının yansıması olduğu söylenebilir.
Referanslar
Atasoy, N. Raby, J. (1989). İznik Seramikleri, Alexandra Press London.
Bilgi, H. (2009). Ateşin Oyunu: Sadberk Hanım Müzesi ve Ömer M. Koç koleksiyonlarından İznik Çini ve Seramikleri, İstanbul: Vehbi Koç Vakfı.
Çağman, F. Tanındı, Z. (1979). Topkapı Sarayı Müzesi İslâm Minyatürleri, İstanbul: Tercüman Sanat ve Kültür Yayınları.
Çağman, F. (2016). Osmanlı Sarayı Tasvir Sanatı, İstanbul: Masa Yayınları.
Çetin, T. (2015). ‘Kültürel Coğrafya Perspektifinden Hacı Bektaş Veli’nin Felsefesi ve Eserleri’, Türk Kültüründe Coğrafya, s. 55-82. https://www.researchgate.net/publication/311649738_Kulturel_Cografya_ve_Haci_Bektas_Veli_Felsefesi , Erişim tarihi: 03.04.2026.
Çoruhlu, Y. (2000). Türk mitolojisinin anahatları, İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
Danâbaş, N. (2023). ‘Çin ve Osmanlı mavi-beyaz dönemin, Çağdaş Seramik Sanatına yansımaları’, Journal of Interdisciplinary and Intercultural Art, c.8, sy. 17, s. 41-66, https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3709180 , Erişim tarihi: 05.02.2026.
Emlak, S. (2021). ‘İshak Bin Nişaburi’nin Kısas-ı Enbiya Nüshası Tezhipleri üzerine bir inceleme’, Manas Sosyal Araştırmalar Dergisi, 10(1), 336-344. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1135553 , Erişim tarihi: 03.04.2026.
Karasar, N. (1999). Bilimsel araştırma yöntemi, Ankara, Nobel Yayın Donatım.
Mahir, B. (2019). Osmanlı Minyatür Sanatı, İstanbul: Kabalcı Yayıncılık.
Öney, G. (2000). ‘Erken Osmanlı Mimarisinde Çini (XV-XVI. Yüzyıl Başı İznik-Bursa-Edirne)’, Yeni Türkiye, Sayı 34, s. 664-668, https://makale.isam.org.tr/server/api/core/bitstreams/65b6833c-1ae9-4c1f-ad3b-5ba23e61fa34/content , Erişim tarihi: 05.02.2026.
Pekin, E. (2023). ‘İlk Osmanlı ressamları müziği nasıl gördü?: 1 Dilsûznâme ve Külliyât-ı Kâtibî’nin resimlerinde görülen müzik’, Milli Saraylar, Sayı 24, s. 130-149, https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/3187795, Erişim tarihi: 05.02.2026.
Yaman, A. (2015). Seçilmiş örnekler bağlamında Fatih Dönemi Minyatürlerinin teknik çözümlemesi, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul: Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi, Güzel Sanatlar Enstitüsü, Geleneksel Türk Sanatları Ana Sanat Dalı.
Vanlıoğlu, M. (2022). ‘Kâtibî Şemseddin’, TDV İslam Ansiklopedi, c. 25, s. 52, https://islamansiklopedisi.org.tr/katibi-semseddin, Erişim tarihi: 05.02.2026.
Görsel Kaynaklar
Görsel 1. Sultanın maiyeti ile eğlenmesi, Külliyât-ı Kâtibî TSMK R.989s.93a, Minyatür.
Görsel 2. Altın kayık tabak içinde üç farklı formda bulunan seramikler, Külliyât-ı Kâtibî TSMK R.989s.93a (detay), Minyatür.
Görsel 3. İznik Bardak, 1510-20, https://tr.pinterest.com/pin/598626975448880768/ , Erişim tarihi: 05.02.2026.
Görsel 4. İznik Ayaklı Leğen, 1510-20, https://www.britishmuseum.org/collection/object/W_1897-0618-1 , Erişim tarihi: 05.02.2026.
Görsel 5. İznik Sürahi, 1510-40, https://collections.louvre.fr/en/ark:/53355/cl010331966 , Erişim tarihi: 05.02.2026.
Görsel 6. Kademeli sehpa üzerinde yer alan mavi-beyaz seramik vazolar, Külliyât-ı Kâtibî TSMK R.989s.93a (detay), Minyatür.
Görsel 7. Atasoy, N. Raby, J. (1989). İznik Seramikleri, Alexandra Press London, s. 38-39.
Görsel 8. XV. Yüzyıl Ming Dönemi Porselen, https://collections.louvre.fr/en/ark:/53355/cl010332558, Erişim tarihi: 05.02.2026.
Görsel 9. Rumi ve Hatayi Derin İznik Tabak 1480, https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/7/7b/Ming_bowl.jpg, Erişim tarihi: 05.02.2026.
Görsel 10. Şah Nevruz’un eğlenmesi, Tebrizî, Dilsûznâme, (OBL, Ouseley 133. y. 80 v), Pekin, E. (2023). ‘İlk Osmanlı Ressamları Müziği Nasıl Gördü?: 1 Dilsûznâme ve Külliyât-ı Kâtibî’nin Resimlerinde Görülen Müzik’ Milli Saraylar, Sayı 24, s. 138, https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/3187795, Erişim tarihi: 05.02.2026.
Görsel 11. Külliyât-ı Kâtibî’nde Sultan Baysungur ve Dilsuznâme’de Şah Nevruz’un Arkasındaki Altıgen Çiniler, Külliyât-ı Kâtibî TSMK R.989s.93a (detay), ve Pekin, E. (2023). ‘İlk Osmanlı Ressamları Müziği Nasıl Gördü?: 1 Dilsûznâme ve Külliyât-ı Kâtibî’nin Resimlerinde Görülen Müzik’ Milli Saraylar, Sayı 24, s. 138, https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/3187795, Erişim tarihi: 05.02.2026.
Görsel 12. Külliyât-I Kâtibî’nde Baysungur ve Dilsuznâme’de Şah Nevruz’un Önünde Duran Seramik Vazo, Külliyât-ı Kâtibî TSMK R.989s.93a (detay), Pekin, E. (2023). ‘İlk Osmanlı Ressamları Müziği Nasıl Gördü?: 1 Dilsûznâme ve Külliyât-ı Kâtibî’nin Resimlerinde Görülen Müzik’ Milli Saraylar, Sayı 24, s. 138, https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/3187795, Erişim tarihi: 05.02.2026.
Görsel 13. Cem Sultan Türbesi İç Mekân Altıgen Çini, https://kulturenvanteri.com/yer/cem-sultan-turbesi/#17.1/40.19051/29.045622, Erişim tarihi: 05.02.2026.
Görsel 14. Bursa Yeşil Camii Müezzin Mahfili Altıgen Çini, https://www.360tr.com/bursa-yesil-camii-cini-panorama-sanal-tur_2d044de6c6_tr.html, Erişim tarihi: 05.02.2026.
Görsel XV. Eyüp ve Salman’ın genç bir Sultanın meclisinde bulunmaları, Külliyât-ı Kâtibî TSMK R. 989 s. 229b-230a, Minyatür.
Görsel 16. Osmanlı Gümüş Bardak, 1550, https://tr.pinterest.com/pin/588564245089410104/ , Erişim tarihi: 05.02.2026.
Görsel 17. Kabartmalı ve Oymalı Sürahi, 1550, https://www.davidmus.dk/kunst-fra-islams-verden/metal-vaben-og-smykker/item/235?culture=en-us Erişim tarihi: 15.04.2026.
İndir
Yayınlanmış
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 Anadolu Kültürel Araştırmalar Dergisi
Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
