Erken Çocuklukta Subliminal Mesajların Gelişimsel, Beyin ve Bilinçaltı Etkileri
DOI:
https://doi.org/10.63556/ankad.v10i1.393Anahtar Kelimeler:
Medya- Etik- bilişsel gelişim- erken çocukluk eğitim- subliminal mesajÖzet
Teknolojinin hızlı gelişimi, erken çocukluk döneminde çocukların medya ile etkileşimini köklü biçimde dönüştürmüştür. Televizyon, dijital oyunlar ve çocuklara yönelik dijital platformlar, çocukların gündelik yaşamında belirgin bir yer edinmiştir. Bu ortamlar, farkındalık eşiğinin altında işleyen subliminal(örtük) mesajlarla çocukların algı ve davranış örüntülerini etkileyebilmektedir. Subliminal mesajlar, bilinçli olarak fark edilmese de bilinçaltında işlenen görsel ya da işitsel uyarıcılardır. Erken çocuklukta gerçek–kurgu ayrımının sınırlı olması, bu mesajların etkisini gelişimsel açıdan kritik hâle getirmektedir. Makale, subliminal mesajların bilişsel, duygusal ve sosyal gelişim üzerindeki etkilerini çok boyutlu olarak ele almaktadır. Kuramsal çerçeve Piaget’nin bilişsel gelişim yaklaşımı, Vygotsky’nin sosyokültürel kuramı ve Bandura’nın sosyal öğrenme kuramına dayandırılmıştır. Piaget perspektifinde mesajların eleştirel süzgeçten geçirilmeden şemalara eklemlenmesi, yanlış genellemeleri oluşturabilmektedir. Vygotsky’ye göre yetişkin rehberliği olmadan izlenen içerikler, mesajların sorgulanmadan içselleştirilmesini kolaylaştırmaktadır. Bandura açısından medya karakterleri güçlü modellerdir ve örtük pekiştirmeler tutum ve davranışları dolaylı biçimde yönlendirebilmektedir. Alanyazın, ekran süresi, içerik yapısı ve algoritmik yönlendirmelerin çocukların özdüzenleme ve sosyal-duygusal becerileriyle ilişkili olabileceğini göstermektedir. Nörobilimsel bulgular, bilinçdışı uyarımların duygusal işlemleme ve dikkat düzenleme ile ilişkili beyin ağlarında aktivasyon oluşturabildiğine işaret etmektedir. Dijital platformlarda renk, tempo, tekrar ve öneri sistemleri gibi tasarım unsurları, yönlendirme ve manipülasyon risklerini artırabilmektedir. Makale, çocuk hakları ve etik ilkeler çerçevesinde dijital içerik üretimi ve denetimine ilişkin sınırlılıkları tartışmaktadır. Sonuç olarak medya okuryazarlığının güçlendirilmesi, ebeveyn/öğretmen rehberliğinin artırılması ve şeffaf-etik dijital düzenlemelerin geliştirilmesi önerilmektedir.
Referanslar
Akıncı, A., & Güven, G. (2014). Okul öncesi döneme yönelik çizgi filmlerde yer alan değerlere ait sözel ifadelerin sunumu: TRT Çocuk Kanalı örneği. Uluslararası Avrasya Sosyal Bilimler Dergisi, 5(16), 429–445.
Ajzen, I. (1991). The theory of planned behavior. *Organizational Behavior and Human Decision Processes, 50(2), 179–211.
Akyüz E, Çocuğun Bilgi Edinme ve Zararlı Yayınlara Karşı Korunma Hakkı. In: Yavuzer H, Şirin MR. I. Türkiye Çocuk ve Medya Kongresi Bildiriler Kitabı.1.baskı İstanbul: Çocuk Vakfı Yayınları; 2013.
Anderson, D. R., Huston, A. C., Schmitt, K. L., Linebarger, D. L., & Wright, J. C. (2001). Early childhood television viewing and adolescent behavior: The recontact study. Monographs of the Society for Research in Child Development, 66(1), i-viii, 1-147.
Ata-Aktürk, G., & Akman, B. (2024). What happens beyond the screen? Examining preschool children’s perception of digital technology and parental mediation. Journal of Child and Family Studies.
Bandura, A. (1986). *Social foundations of thought and action: A social cognitive theory.* Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall.
Bargh, J. A., Chen, M., & Burrows, L. (1996). Automaticity of social behavior: Direct effects of trait construct and stereotype priming on action. Journal of Personality and Social Psychology, 71(2), 230-244.
Bush, G., Luu, P., & Posner, M. I. (2000). Cognitive and emotional influences in anterior cingulate cortex. Trends in Cognitive Sciences, 4(6), 215–222.
Carpenter, H. W. 2009, The Genie Within Your Subconscious Mind. How It Works and How To Use It. USA: Harry Carpenter Publishing
Canaslan, T., & Sungur, N. (2022). Preschool children’s digital media usage and self-regulation skills. Turkish Journal of Education.
Christakis, D. A., Zimmerman, F. J., DiGiuseppe, D. L., & McCarty, C. A. (2004). Early television exposure and subsequent attentional problems in children. Pediatrics, 113(4), 708-713.
Cottle, S. (2000) Ethnic minorities and the media: Changing Cultural Boundaries, Buckingham: Open University Press.
Çakmak, E. (2013). Çocuk Hakları ve Medya Okuryazarlığı Eğitimi/Children's Rights and Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi Mustafa Kemal University Journal of Social Sciences Institute Yıl/Year: 2013 Cilt/Volume: 10 Sayı/Issue: 22, s. 209-224
Craig, A. D. (2009). How do you feel — now? The anterior insula and human awareness. Nature Reviews Neuroscience, 10(1), 59–70.
Çağlak, E . (2019). Farkındalık Yaratmakta İletişimin Gücü, Journal of Awareness , 3 (5) , 653660 . DOI: 10.26809/joa.2018548677
Dehaene, S., Changeux, J. P., Naccache, L., Sackur, J., & Sergent, C. (2006). Conscious, preconscious, and subliminal processing: A testable taxonomy. Trends in Cognitive Sciences, 10(5), 204–211.
Dehaene, S., Naccache, L., & Changeux, J. P. (2014). International Journal of Psychology and Counseling. ISSN 2278-5833 Volume 4, Number 1 (2014), pp. 33-42
Dehaene, S., Naccache, L., & Changeux, J. P. (2020). Subliminal perception and decisionmaking. *Trends in Cognitive Sciences, 24*(6), 475–487.
Demir, H., & Karaca, N. (2023). YouTube Kids içeriklerinin erken çocukluk gelişimi açısından incelenmesi. Erken Çocukluk Çalışmaları Dergisi.
Dijksterhuis, A., & van Knippenberg, A. (1998). The relation between perception and behavior, or how to win a game of Trivial Pursuit. Journal of Personality and Social Psychology, 74(4), 865-877.
Dixon, N. F. (1971), Subliminal Perception: The Nature of a Controversy. New York: McGrawHill.
Erdem, Ö. (2015). Televizyon ve Sinemada Gizli Reklam ve Subliminal Mesaj. Arketipler. İstanbul, Türkiye: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Radyo Televizyon ve Sinema Ana Bilim Dalı.
Eroğlu, M. (2023). Çocukluk döneminde bilişsel gelişim: Piaget ve Vygotsky’nin bilişsel gelişim kuramlarının incelenmesi ve karşılaştırılması. International Journal of Education and New Approaches, 6(1), 69–77.
Erşan, Ş., & Er, H. (2022). Sosyal öğrenme kuramı bağlamında çizgi filmlerin değerler açısından analizi. International Journal of Eurasia Social Sciences (IJOESS), 13(47), 290–307. https://doi.org/10.35826/ijoess.3100
EU Kids Online. (2023). European findings on children’s online experiences. EU Kids Online Research Network.
Galst, J. P. & White, M. A. (1976). The unhealthy persuader: The reinforcing value of television and children's purchase-influencing attempts at the supermarket. Child development, 47(4), 1089-1096.
Geçtan, E. (1998). Psikanaliz ve Sonrası, İstanbul: Remzi Kitabevi.
Gee, D. G., Humphreys, K. L., Flannery, J., Goff, B., & Tottenham, N. (2013). Early developmental emergence of human amygdala–prefrontal connectivity. *Biological Psychiatry, 73*(2), 219–228. https://doi.org/10.1016/j.biopsych.2012.06.013
Göker, G. (2015). Tele-yaşamlar: Gerçeklik ve kurgu bağlamında Türkiye’de realite programlar. Global Media Journal TR Edition, 6 (11), 261-282.
Göksu, H., & Dağlıoğlu, H. E. (2022). YouTube’daki animasyon içeriklerin çocuğa uygunluk ve gelişime olan katkıları açısından incelenmesi. Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi (GEFAD), 42(3), 2539–2568.
Görmez, E. (2018). Medya okuryazarlığı dersinin çizgi filmlerde yer alan subliminal mesajları çözme becerisine etkisi üzerine bir çalışma. International Journal of Language Academy, 6(2), 96–106. https://doi.org/10.18033/ijla.3994
Güngör, S. (2025). Screen time and social/emotional development in Turkish preschoolers. International Journal of Social Sciences and Education Research.
Hearn, A., & Hein, W. (2015). Gender representations in advertising. *Journal of
Communication Inquiry, 39*(3), 238–255. https://doi.org/10.1177/0196859915576973
Holender, D. (1986). Semantic activation without conscious identification in dichotic listening, parafoveal vision, and visual masking: A survey and appraisal. Behavioral and Brain Sciences, 9(1), 1-23.
John, D. R. (1999). Consumer socialization of children: A retrospective look at twenty-five years of research. *Journal of Consumer Research, 26*(3), 183–213. https://doi.org/10.1086/209559
Kadıoğlu, Z. Y. (2020). Tüketici Sosyalizasyonu Sürecinde Çocuklar ve Çizgi Filmlerde Kullanılan Bilinçaltı (Subliminal) Mesajlar. Journal of Awareness, 5(3) , 237-256.
Kanbur, B. N. (2020). Görsel Medyanın ve Subliminal Mesajların Çocuk Sağlığı Üzerine Etkileri . İstanbul Gelişim Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi, (10), 94-106.
Kandel, E. R., Schwartz, J. H., Jessell, T. M., Siegelbaum, S. A., & Hudspeth, A. J. (2013). Principles of Neural Science (5th ed.). McGraw-Hill.
Kaya, K. (2016). Subliminal Uyaranlar İle Seçim Yapma Arasındaki İlişkinin Araştırılması. Ankara, Türkiye: Hacettepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü.
Kaya, Z., & Uzoğlu, M. (2020). Çizgi filmlerin eğitim alanında kullanılmasıyla ilgili yapılan çalışmaların incelenmesi. OPUS Uluslararası Toplum Araştırmaları Dergisi, 16(Eğitim ve Toplum Özel Sayısı), 6196–6220. https://doi.org/10.26466/opus.803593
Kotler, P. (2000). Marketing management, New Jersey: Prentice Hall International Inc.
Küçükbezirci, Y. (2013). Bilinçaltı Mesaj Gönderme Teknikleri ve Bilinçaltı Mesajların Topluma Etkileri. Turkish Studies - International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 1879, 1894.
Linebarger, D. L., & Walker, D. (2005). Infants’ and toddlers’ television viewing and language outcomes. American Behavioral Scientist, 48(5), 624-645.
Livingstone, S. & Haddon, L. (2009). EU kids online: final report. London: EU Kids Online.
Livingstone, S., Marsh, J., Plowman, L., & others. (2020). Young children and digital technology: A qualitative exploratory study. LSE Publications.
McLeod, S. (2025). Jean Piaget's theory of cognitive development. *Simply Psychology.*
Madigan, S., Browne, D., Racine, N., Mori, C., & Tough, S. (2019). Association between screen time and children’s development. JAMA Pediatrics.
Marsh, J., Plowman, L., Yamada-Rice, D., & others. (2021). Digital play and emotional responses in early childhood. European Early Childhood Education Research Journal.
Media Literacy . Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi , 10 (22) , 209224 .
Meneguzzo, P., Cattarinussi, A., Favaro, A., & Tenconi, E. (2017). fMRI evidence of unconscious processing. *NeuroImage, 147*, 561–571. https://doi.org/10.1016/j.neuroimage.2016.12.071
Merikle, P. M., & Reingold, E. M. (1991). Comparison of four approaches to measuring the effects of subliminal stimulation. Journal of Experimental Psychology: General, 120(3), 341-356.
Miller, E. K., & Cohen, J. D. (2001). An integrative theory of prefrontal cortex function. Annual Review of Neuroscience, 24(1), 167–202.
Moore, D. L., & Francis, B. (1994). The effects of subliminal psychodynamic activation on academic performance. Journal of Applied Psychology, 79(1), 44-47.
Nikken, P., & Schols, M. (2015). How and why parents guide the media use of young children. *Journal of Child and Family Studies, 24*(11), 3423–3435.
OECD. (2023). Children in the digital environment. OECD Publishing.
Övür, A. (2017). Bilinçaltı etkileme yöntemleri ve kitle iletişim araçlarındaki uygulamaları. The Turkish Online Journal of Design, Art and Communication, 7(1), 25–35.
Pembecioğlu, N. (2013). Gelecek Kurguları ve Medya Algıları. In: Yavuzer H, Şirin MR, eds. I. Türkiye Çocuk ve Medya Kongresi Bildiriler Kitabı.1. baskı. İstanbul: Çocuk Vakfı Yayınları.
Pessoa, L. (2018). Understanding emotion and cognition through brain networks. *Nature Neuroscience, 21*(12), 1551–1560.
Radyo ve Televizyon Üst Kurulu [RTÜK]. (2024). *Çocuk ve medya izleme raporu.* Ankara: RTÜK Yayınları.
Selçuk, Z. (2010). Eğitim psikolojisi (18. baskı). Ankara: Nobel Yayıncılık.
Serttaş Ertike, A., Darıcı, S. (2014). Subliminal mesajların reklamlarda kullanımı: Türkiye örneği. First International Communication Science and Media Studies Congress.
Shanks, D. R. (2010). Priming and the brain. Neuropsychologia, 48(4), 1080-1088.
Strahan, E. J., Spencer, S. J., & Zanna, M. P. (2002). Subliminal priming and persuasion: Striking while the iron is hot. Journal of Experimental Social Psychology, 38(6), 556568.
Temizyürek, F., & Acar, Ü. (2014). Çizgi filmlerdeki subliminal mesajların çocuklar üzerindeki etkisi. Cumhuriyet International Journal of Education, 3(3), 25–39.
UNESCO. (2023). AI and children: Ethical principles for digital design. UNESCO Publishing.
UNESCO. (2024). Digital childhood and AI risks. UNESCO Publishing.
UNICEF Türkiye. (2023). Türkiye’de dijital çocukluk raporu. UNICEF Türkiye.
United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization [UNESCO]. (2023). *AI and children: Ethical principles for digital design.* Paris: UNESCO Publications.
United Nations International Children’s Emergency Fund [UNICEF]. (1989). *Convention on the rights of the child.* New York: United Nations.
United Nations International Children’s Emergency Fund [UNICEF]. (2023). *Türkiye’de dijital çocukluk raporu.* Ankara: UNICEF Türkiye.
Wilson, B. J. (2008). Media and children's aggression, fear, and altruism. The future of children, 18(1), 87-118.
Yıldız, C. (2016). 3-6 yaş çocuklarının tercih ettikleri çizgi filmlerdeki şiddet içeriklerinin analizi. Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 16(2), 698-716
Zeman, A, Bilinç Kullanım Kılavuzu, İstanbul: Metis Yayınları; 2012.
Zhao, Y., Chen, J., & Yu, Z. (2022). Algorithmic persuasion in child-directed recommender systems. *Computers in Human Behavior, 136*, 107394. https://doi.org/10.1016/j.chb.2022.107394
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 Anadolu Kültürel Araştırmalar Dergisi
Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
