Osmanlı İmparatorluğu’nda Mekanik Saatler: Teknolojik Benimseme ve Kültürel Dönüşüm (16. ve 19. Yüzyıllar)
DOI:
https://doi.org/10.63556/ankad.v10i1.358Anahtar Kelimeler:
Bilim Tarihi- Galata Saatçi Esnafı- Osmanlı'da Mekanik Saatler- Mevlevi Saatçiler- Osmanlı Saray SaatçileriÖzet
Bu çalışma, Osmanlı İmparatorluğu’nda mekanik saatlerin gelişimini yüzyıllar bazında ele almaktadır. Araştırma, Kemal Özdemir’in Osmanlı İmparatorluğu’ndan Günümüze Saatler (1993) ile Doğan Gündüz’ün Alaturka’dan Alafranga’ya Zaman (2015) adlı eserlerini ve bu çalışmalarda kullanılan birincil kaynakları eleştirel bir yaklaşımla yeniden değerlendirmektedir. Çalışma ayrıca, konuya ilişkin bugüne kadar yapılmış araştırmaları bütüncül bir çerçevede incelemeyi amaçlamaktadır. Tarihsel araştırma yöntemi ile sistematik literatür taramasını bir arada kullanan bu çalışma, mekanik saatlerin Osmanlı toplumunda benimsenmesini ve dönüşümünü şekillendiren kültürel ve kurumsal faktörleri ortaya koymayı hedeflemektedir. Bu bağlamda, Osmanlı saatçiliğinin gelişiminde önemli bir yere sahip olan Mevlevi saatçilerin katkıları analiz edilmekte; Mevlevilik ile saatçilik arasındaki ilişki incelenmektedir. Çalışma, mekanik saatlerin Osmanlı’da yaygınlaşmasının tekil bir nedene indirgenemeyeceğini, aksine farklı kültürel ve kurumsal dinamiklerin etkileşimi sonucunda şekillendiğini ortaya koymaktadır. Mekanik saatlerin zaman algısına ilişkin felsefî boyutları ise çalışmanın kapsamı dışında bırakılmıştır.
Referanslar
Akcan Ekici, S. (2018). 17. yüzyılda Osmanlı Devleti’nde Ehl-i Hiref-i Hâssa teşkilatı birimleri ve yapısal özellikleri (PhD thesis). İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
Akcan Ekici, S. (2021). 17. yüzyılda Osmanlı sanat akademisi. İstanbul: Lale Yayıncılık.
Akcan Ekici, S. (2013). III. Mehmed döneminde 1596–1601 tarihleri arası Ehl-i Hıref defterlerine göre sanatkârlar (Master thesis). İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
Belon, P. (2022). Pierre Belon seyahatnamesi (H. Yalın, Trans.). İstanbul: Kitap Yayınevi.
Ben-Zaken, A. (2024). “The revolving planets and the revolving clocks: Circulating mechanical objects ın the Mediterranean”, History of Science, 49:2 (2011), 125-148. Translation, Melek Dosay Gökdoğan, “Dönen gezegenler ve dönen saatler: Akdeniz’de dolaşımda olan mekanik objeler”, Dört Öge, 25, 133–155.
Biçici, H. K. (2012). Sanat tarihi açısından duvar saati süslemeciliği: İstanbul PTT Müzesi ve İzmir TCDD Müzesi’ndeki duvar saatlerinden örnekler. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 53(2), 147–186.
De Busbecq, O. G. (2002). Türk mektupları (Ü. Karadöl, Ed.). İstanbul: ARK Kitapları.
Çakmut, F., & Gürbüz, Ş. (2012). Topkapı Sarayı saat koleksiyonu – Dünyanın kıskandığı saatler. İstanbul: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü Topkapı Sarayı Müzesi.
Cezar, M. (2021). Mufassal Osmanlı tarihi resimli-haritalı (Vol. 2). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
Dayıoğlu, S. (2010). İstanbul muvakkithaneleri (E. Erkal & Ş. Esendemir, Ed.). İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür A.Ş Yayınları.
Demir, R., & Dosay Gökdoğan, M. (2023). Osmanlılar döneminde teknoloji. Ankara: Nobel Yayınları.
Derman, U. (1983). Mevlevilikte sanat. Boğaziçi, 1, 15–17.
Dizer, M. (1986). İslam’da ve Osmanlılarda saat. Bilim, Birlik, Başarı, 44, 7–14.
Erdoğan, M. (2002). Abdülbâkî Baykara Dede’nin bir makalesi: San’atkâr Mevlevîler – Saatçi Ahmed Eflakî Dede. Türk Kültürü, 40(470), 331–334.
Evliya Çelebi. (2017). Günümüz Türkçesiyle Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi (S. A. Kahraman & Y. Dağlı, Trans., Vol. 2). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
Evliya Çelebi. (2010). Günümüz Türkçesiyle Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi (S. A. Kahraman & Y. Dağlı, Trans., Vol. 4.1). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
Evliya Çelebi. (2011). Günümüz Türkçesiyle Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi (S. A. Kahraman, Trans., Vol. 7.2). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
Evliya Çelebi. (2012). Günümüz Türkçesiyle Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi (Y. Dağlı & S. A. Kahraman, Trans., Vol. 3.2). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
Akman, M., & Gedikli, F. (2012). Galata mahkemesi 20 numaralı sicil (H. 1005–1007 / M. 1596–1599). İstanbul: İSAM Yayınları.
Akman, M., & Gedikli, F. (2011). Galata mahkemesi 7 numaralı sicil (H. 985–986 / M. 1577–1578). İstanbul: İSAM Yayınları.
Işık, A., & Yıldız, E. (2012). Galata mahkemesi 46 numaralı sicil (H. 1024–1029 / M. 1615–1620). İstanbul: İSAM Yayınları.
Atay, S., & Kahriman, S. (2019). Bab mahkemesi 172 numaralı sicil (H. 1152–1153 / M. 1740). İstanbul: İSAM Yayınları.
Gedük, S. (2016). Topkapı Müzesi saat koleksiyonu: II. Abdülhamid’e armağan edilen saatler. In O. Kunduracı & A. Aytaç (Eds.), VI. Uluslararası Türk sanatı, tarihi ve folkloru kongresi/sanat etkinlikleri (ss. 797–805). Konya: Selçuk Üniversitesi Yayınları.
Gölpınarlı, A. (1983). Mevlana’dan sonra Mevlevilik. İstanbul: İnkılâp ve Aka.
Göyünç, N. (1991). Osmanlı Devleti’nde Mevleviler. Belleten, 55(213), 352–358.
Gündüz, D. (2015). Alaturkadan alafrangaya zaman. İstanbul: Ege Yayınları.
Günergun, F. (2021). Timekeepers and Sufi mystics: Technical knowledge bearers of the Ottoman Empire. Technology and Culture, 62(2), 348–372.
Gürbüz, Ş. (2009). Osmanlı saatçileri. In Zamanın görünen yüzü: Saatler (ss. 105–114). İstanbul: Yapı Kredi Kültür Yayıncılık.
Gürbüz, Ş. (2011). Saat kitabı. İstanbul: TBMM Milli Saraylar.
Gürer, A. Ş. (2024). Osmanlı İstanbul’unda Cenevreli saatçiler (1600–1763). DTCF Dergisi, 64(1), 733–761.
von Hammer, J. (1992). Büyük Osmanlı tarihi (M. Çevik, Trans., Vol. 5). İstanbul: Üçdal Yayıncılık.
von Hammer, J. (1992). Büyük Osmanlı tarihi (M. Çevik, Trans., Vol. 7). İstanbul: Üçdal Yayıncılık.
İhsanoğlu, E., Demir, R., & Dosay Gökdoğan, M. (2006). Osmanlı tabii ve tatbiki ilimler literatürü tarihi (Vol. 1). İstanbul: IRCICA.
İhsanoğlu, E., et al. (1999). Osmanlı matematik tarihi literatürü (Vol. 2). İstanbul: IRCICA.
İzgi, C. (1997). Osmanlı medreselerinde ilim (Vol.1). İstanbul: İz Yayıncılık.
Kurz, O. (2005). Sultan için bir saat (A. Özdamar, Trans.). İstanbul: Kitap Yayınevi.
Kuşu, S. (2009). Şer’iyye sicillerine göre H. 1065–1079 / M. 1655–1669 tarihleri arasında Edirne’de sosyo-ekonomik hayat (Master Thesis). Trakya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
Kütükoğlu, M. (1983). Osmanlılarda narh müessesesi ve 1640 tarihli narh defteri. İstanbul: Enderun Yayınevi.
Maden, A. (2024). Şer’iyye sicillerine göre Kastamonu (1699–1716) (PhD thesis). Kastamonu Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
Nourbakhsh, M. R. (2008). Iran’s early encounter with three medieval European inventions (875–1153 AH/1470–1740 CE). Iranian Studies, 41(4), 549–558. https://www.jstor.org/stable/25597489
Osmanlı Arşivi (BOA). (1267). İrade Dahiliye [İ..DH], No.234-14106, 23-07-1267.
Osmanlı Arşivi (BOA). (1268). Amedi Kalemi Evrakı [A.}AMD], No.33-80, H-02-02-1268.
Osmanlı Arşivi (BOA). (1104). Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi [TS.MA.d], No. 2352-, H-29-06-1104.
Osmanlı Arşivi (BOA). (1343). Topkapı Sarayı Arşivi [TS.MA.e], No. 1297-45, H-14-04-1343.
Osmanlı Arşivi (BOA). (1519–1520). Enderun Hazinesi Defterleri [TS. MA.d], Gömlek No. 3-0002, 926/1519–1520.
Osmanlı Arşivi (BOA). (982). Bab-ı Asafi Divan-ı Hümayun Sicilleri Mühimme Defteri A.{DVNSMHM.d}, Gömlek No.25–3106, H-27-08-982.
Osmanlı Arşivi (BOA). (976). Bab-ı Asafi Divan-ı Hümayun Sicilleri Mühimme Defteri A.{DVNSMHM.d}, Gömlek No.7–2413, H-09-05-976.
Özdemir, K. (1993). Osmanlı’dan günümüze saatler. İstanbul: TYT Bank Yayınları.
Pardoe, J. (1967). Yabancı gözüyle 125 yıl önce İstanbul (B. Şanda, Trans.). İstanbul: Tan Gazetesi ve Matbaası.
Rasim, A. (2017). Osmanlı tarihi (Vol. 2). İstanbul: İlgi Kültür ve Sanat Yayınları.
Sergen, S. (1991). Mevlevilikte sanat ve sanatkâr. Sosyal Bilimlerde Araştırma, 1(2–3), 28–29.
Solak, H. (2022). Bir Osmanlı saat ustasının portresi. In A. Kuruçay (Ed.), Her şeyin bir saati var (ss. 33–39). İstanbul: Fatih Belediyesi.
Tekeli, S. (2002). 16. yüzyılda Osmanlılarda saat ve Takiyüddin’in “Mekanik saat konstrüksüyonuna dair en parlak yıldızlar” adlı eseri. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
Tökel, D. A. (2015). Bizim de çalar saatlerimiz vardı. Türk Dili, 108(762), 54–59.
Turan, S. (2022). Türkiye’de ilk saat. In A. Kuruçay (Ed.), Her şeyin bir saati var (ss. 29–33). İstanbul: Fatih Belediyesi.
Tuzcular, A. (1977). Türk iskelet saatleri, 5, 72–77.
Ülkümen, P. (1961). Saatçiliğimiz. Türk Etnografya Dergisi, 4, 14–19.
Uluskan, M. (2021). Ehl-i Hiref defterlerinde kayıtlı Tebrizli sanatkârlar (1526–1566). Belleten, 85(304), 849–887.
Ünver, A. S. (2025, 1 Şubat). Kütahya ve Kütahyalı Saatçi Mustafa Efendi. https://portal.yek.gov.tr/works/show_digital_resource?h=afa7dd8e2cb48a53719cba8b6c24
Ünver, S. (1964). Mevlevilik medeniyeti. Türk Yurdu, 3, 37–38.
Uzunçarşılı, İ. H. (1981). Osmanlı Sarayı’nda Ehl-i Hiref (sanatkârlar) defterleri. Belgeler, 11(15), 23–76.
Wishnitzer, A. (2015). Reading Clocks, Alla Turca: Time And Society In The Late Ottoman Empire (E. Ertürk, Trans.). İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları.
Yaman, B. (2008). Osmanlı saray sanatkârları: 18. yüzyılda Ehl-i Hiref. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
Yıldız, N. (2006). Osmanlı İmparatorluğu’nda İngiliz saatleri ve Topkapı Sarayı koleksiyonu. Belleten, 70(259), 919–962.
Yücel, Y. (1992). Osmanlı ekonomi–kültür–uygarlık tarihine dair bir kaynak: Es’ar defteri (1640 tarihli). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
Yüksek, A. (2024). Şer’iyye sicillerine göre Galata’da ekonomik hayat (PhD thesis). Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
Zarcone, T. (2007). Şeyh Mehmed Ataullah Dede ve Galata Mevlevihanesi: Doğu Batı arasında entelektüel ve tinsel bir köprü. In Saltanatın dervişleri ve dervişlerin saltanatı (ss. 58–71). İstanbul: İstanbul Araştırmaları Enstitüsü.
Uluengin, M. B. (2010). Secularizing Anatolia tick by tick: Clock towers in the Ottoman and the Turkish Republic. International Journal of Middle East Studies, 42(1), 17–36. https://doi.org/10.1017/S0020743809990511
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 Anadolu Kültürel Araştırmalar Dergisi
Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
